Số hóa giám sát bữa ăn học đường
Trong quá trình tìm hiểu thực trạng kiểm soát bữa ăn học đường, Trung tâm Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội nhận thấy hoạt động giám sát tại nhiều trường vẫn còn thủ công, phụ thuộc nhiều vào sự tham gia trực tiếp của phụ huynh và chưa tạo được hệ thống dữ liệu đủ để truy xuất khi xảy ra vấn đề.
Ông Trịnh Tất Thắng, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội, cho biết để giám sát thực phẩm đầu vào, phụ huynh thường phải phân công nhau đến trường từ sáng sớm, đúng thời điểm nhà cung cấp giao hàng. Việc kiểm tra chủ yếu dựa vào quan sát bằng mắt thường; một số phụ huynh cẩn thận có thể sử dụng thêm dụng cụ kiểm tra nhanh.
Tuy nhiên, cách làm này còn nhiều hạn chế bởi phần lớn hoạt động kiểm tra được thực hiện thủ công và gần như không tạo ra dữ liệu có thể lưu trữ, đối chiếu lâu dài. Những hình ảnh được phụ huynh chụp lại và chia sẻ trong các nhóm trao đổi chỉ phản ánh một phần quá trình, chưa hình thành được một hệ thống dữ liệu xuyên suốt.
Một vấn đề khác nằm ở sự đa dạng của các nhà cung cấp thực phẩm. Trước đây, nguồn cung có thể đến từ doanh nghiệp, hộ kinh doanh hoặc các cơ sở nhỏ lẻ. Nếu thông tin về nhà cung cấp, nguồn hàng, quá trình giao nhận và hồ sơ liên quan không được lưu trữ đầy đủ, việc truy xuất trở nên phức tạp khi xảy ra sự cố.
Theo ông Trịnh Tất Thắng, HanoiCheck được định hướng nhằm khắc phục những hạn chế trên bằng cách điện tử hóa các khâu trong quy trình cung cấp và kiểm soát bữa ăn học đường, đồng thời tạo lập dữ liệu để lưu vết và truy xuất.
Quy trình có thể bắt đầu ngay từ khi nhà cung cấp nộp hồ sơ đăng ký với nhà trường, phường, xã. Các bước lựa chọn nhà cung cấp, thông báo kết quả và quản lý hồ sơ được thực hiện trên môi trường số. Đối với thực phẩm đưa vào hệ thống, thông tin về nguồn gốc, xuất xứ cũng được yêu cầu cung cấp và lưu trữ.
Hệ thống có thể được kết nối ngay từ khâu xây dựng thực đơn. Các thực đơn được thiết lập sẵn công thức món ăn và thông tin về hàm lượng dinh dưỡng. Khi nhà trường lựa chọn thực đơn và xác định số lượng học sinh, hệ thống có thể tự động tính toán lượng nguyên liệu cần thiết tương ứng với số suất ăn.
Chẳng hạn, với một bữa gồm thịt kho và rau muống luộc, căn cứ vào số lượng học sinh, hệ thống có thể xác định lượng thịt, rau cùng các nguyên liệu, gia vị cần sử dụng. Những dữ liệu này sau đó được kết nối với nhà cung cấp để chuẩn bị và giao thực phẩm theo đúng nhu cầu.
Như vậy, quá trình từ lựa chọn thực đơn, xác định nguyên liệu, đặt hàng, cung cấp đến giao nhận thực phẩm đều được lưu lại trên hệ thống. Dữ liệu trên môi trường số trở thành cơ sở để đối chiếu với thực phẩm thực tế tại trường.
Khi thực phẩm được giao vào sáng hôm sau, nhà cung cấp và người tiếp nhận tại trường thực hiện việc giao, nhận và xác nhận trên hệ thống. Nhà cung cấp có trách nhiệm bảo đảm thực phẩm an toàn, đúng thông tin về nguồn gốc, xuất xứ đã khai báo. Trong khi đó, người tiếp nhận tại trường có trách nhiệm kiểm tra thực phẩm thực tế có đúng với thông tin đã được cung cấp trên hệ thống hay không.
Cách thức này giúp phân định rõ trách nhiệm của từng bên. Nếu nhà cung cấp đưa thực phẩm không đúng với thông tin đã đăng ký hoặc người tiếp nhận cố tình nhận hàng không đúng quy định, dữ liệu được lưu lại có thể trở thành căn cứ để xác định trách nhiệm.
Việc lưu trữ dữ liệu cũng có ý nghĩa trong truy xuất nguồn gốc thực phẩm. Một ví dụ đơn giản là gạo. Cùng một loại gạo nhưng thời điểm thu hoạch khác nhau có thể ảnh hưởng đến thông tin về sản phẩm. Khi dữ liệu về nguồn gốc, xuất xứ và thời điểm thu hoạch được lưu trữ, những thông tin này có thể được minh bạch và đối chiếu thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào khai báo bằng giấy tờ.
HanoiCheck cũng được định hướng kết nối với các hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc để nhận diện những sản phẩm đã có thông tin về xuất xứ. Qua đó, công nghệ không chỉ giúp lưu trữ dữ liệu mà còn góp phần hình thành một quy trình cung cấp thực phẩm có quy định rõ ràng hơn, tạo cơ sở để các bên cùng tham gia và chịu trách nhiệm.
Đối với phụ huynh, một trong những mục tiêu quan trọng của hệ thống là cung cấp những thông tin trực tiếp liên quan đến bữa ăn của học sinh. Trước hết, phụ huynh có thể biết đơn vị nào đang cung cấp thực phẩm cho trường.
Thông tin về nhà cung cấp được công khai để phụ huynh có cơ sở tham gia giám sát. Bên cạnh đó, phụ huynh có thể tiếp cận thông tin về bữa ăn hằng ngày, hình ảnh khay thức ăn, hàm lượng dinh dưỡng và nguồn gốc, xuất xứ của các loại thực phẩm được sử dụng.
Trong trường hợp nhà cung cấp cung cấp đầy đủ dữ liệu, thông tin truy xuất có thể được mở rộng đến các chi tiết sâu hơn, chẳng hạn khu vực trồng rau hoặc nơi sản xuất, thu hoạch gạo. Hình ảnh từ hệ thống camera giám sát tại khu vực bếp ăn cũng được định hướng tích hợp để phụ huynh có thêm kênh theo dõi quá trình tổ chức bữa ăn.
Ba chủ thể cùng chịu trách nhiệm bữa ăn học đường
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh, chuyên gia công nghệ thực phẩm, nguyên giảng viên Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm (Đại học Bách khoa Hà Nội), việc công khai bữa ăn học sinh hiện nay ở nhiều nơi vẫn mang tính hình thức, chưa phát huy đầy đủ vai trò giám sát của phụ huynh.
Ông cho rằng, trường học nào cũng có Ban đại diện cha mẹ học sinh và đây là lực lượng cần được phát huy vai trò trong giám sát bữa ăn của học sinh.
"Thay vì chỉ ngồi xem thực đơn của con, cha mẹ học sinh có quyền và lợi ích trực tiếp trong việc giám sát tài chính thông qua bữa ăn của con. Ví dụ, nếu phụ huynh đóng 100%, cần biết rõ 80% được sử dụng cho bữa ăn, 20% dành cho các khoản phụ phí khác. Cha mẹ cần quan tâm những vấn đề này, thông qua Ban đại diện cha mẹ học sinh để xem xét khoản nào cần tăng, giảm nhưng vẫn phải bảo đảm dinh dưỡng cho các con", ông Thịnh nói.
Theo chuyên gia, Ban đại diện cha mẹ học sinh cũng cần thường xuyên đến trường, trao đổi với nhà trường, nhân viên cấp dưỡng và trực tiếp quan sát bữa ăn của học sinh. Qua đó, phụ huynh có thể đánh giá thực tế chất lượng bữa ăn, thay vì chỉ giám sát trên giấy tờ.
"Cần đến thăm nom các cháu, hỏi thăm nhà trường, hỏi thăm các cô bác đầu bếp và trực tiếp xem từng bữa ăn của các con. Có như vậy việc giám sát mới thực chất", ông Thịnh nhấn mạnh.
PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh cho rằng, để bảo đảm đời sống và dinh dưỡng cho học sinh, cần có sự phối hợp của ba nhóm chủ thể.
Trước hết là hiệu trưởng nhà trường. Đây là người chịu trách nhiệm chỉ đạo toàn bộ hoạt động của trường, trong đó có việc tiếp nhận, bảo quản thực phẩm và tổ chức bếp ăn.
Theo ông Thịnh, nhà trường cần quản lý chặt chẽ từ khâu nhập thực phẩm, kiểm tra chất lượng, bảo quản, chế biến đến chia suất ăn cho học sinh. Các khẩu phần cũng phải được thực hiện theo tiêu chuẩn dinh dưỡng, bảo đảm công bằng giữa các đối tượng trong trường.
"Cần kiểm soát cụ thể việc nhập thực phẩm gì, thực phẩm có bảo đảm chất lượng hay không, được bảo quản như thế nào, chế biến ra sao, chia phần cho các cháu thế nào và tiêu chuẩn dinh dưỡng có được bảo đảm hay không", ông nói.
Thứ hai là các cơ quan chức năng tại địa phương. Theo ông Thịnh, đây là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước trong việc kiểm tra, giám sát và tổ chức thực hiện các quy định liên quan đến bữa ăn học đường.
Thứ ba là cha mẹ học sinh. Phụ huynh không chỉ đóng góp kinh phí mà cần tham gia giám sát để bảo đảm nguồn tiền được sử dụng đúng mục đích và học sinh thực sự được hưởng những bữa ăn đủ chất lượng.
"Có sự phối hợp như vậy mới bảo đảm cho các cháu có đời sống tốt. Các cháu còn nhỏ, cần được nuôi dưỡng, ăn uống đầy đủ để phát triển. Đây không chỉ là câu chuyện tiền bạc mà là câu chuyện nuôi dưỡng thế hệ tương lai của đất nước", ông Thịnh nói.
PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh nhấn mạnh, an toàn thực phẩm trong trường học không thể được xem như một phong trào thi đua, càng không thể chỉ được chú trọng vào đầu năm học rồi lơ là ở giữa hoặc cuối năm. Theo ông, đây phải là công việc thường xuyên, được thực hiện mỗi ngày và quản lý chặt chẽ từ năm này qua năm khác.
Tuy nhiên, chuyên gia cũng lưu ý việc tổ chức bữa ăn học đường không phải lúc nào cũng diễn ra thuận lợi. Trong từng giai đoạn, các địa phương cần tổ chức tổng kết, đánh giá để nhận diện những vấn đề còn tồn tại và rút kinh nghiệm.
"Nếu có khiếm khuyết thì phải kịp thời bổ sung, chấn chỉnh và uốn nắn. Việc này cần được thực hiện thường xuyên để chất lượng bữa ăn và an toàn thực phẩm trong trường học ngày càng được bảo đảm", ông Thịnh nói.