Bài viết dựa trên tham luận của bác sĩ Đỗ Thúy Lan tại Hội thảo khoa học quốc gia năm 2026 “Biến đổi khí hậu và các bệnh không lây nhiễm: Vấn đề và giải pháp” tổ chức tại Tp. Huế ngày 28-29/8/2026, với kết quả khảo sát thu thập từ 56 giáo viên và trị liệu viên trực tiếp chăm sóc, giáo dục và can thiệp cho 168 trẻ tự kỷ và khuyết tật trí tuệ tại Trung tâm Sao Mai.
Nắng nóng ảnh hưởng thế nào đến việc dạy và học ở trẻ khuyết tật trí tuệ
Phần lớn giáo viên ghi nhận trẻ giảm khả năng tập trung, hợp tác và hoàn thành nhiệm vụ; đồng thời gia tăng các biểu hiện cáu gắt, quấy khóc, chống đối, tăng động và hành vi tự kích thích trong những ngày nắng nóng. Hơn 95% giáo viên cho rằng nắng nóng làm gián đoạn tiến trình can thiệp, tăng thời gian xử lý hành vi và làm giảm hiệu quả thực hiện mục tiêu giáo dục cá nhân. Các yếu tố như chất lượng giấc ngủ, tình trạng sức khỏe, mức độ khó của hoạt động học tập và điều kiện nhiệt độ phòng học được đánh giá có ảnh hưởng rõ rệt đến mức độ thay đổi hành vi của trẻ.
 |
| Các biện pháp giảm hoặc tạm dừng các hoạt động ngoài trời, tăng thời gian nghỉ trong phòng có điều hòa đã giúp hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của thời thiết nắng nóng đến học sinh. |
Trong số các nhóm trẻ có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD) và trẻ khuyết tật trí tuệ (ID) được xem là nhóm có nguy cơ chịu tác động lớn hơn do đặc điểm hạn chế về xử lý cảm giác, khả năng giao tiếp, điều hòa hành vi và thích nghi với sự thay đổi của môi trường. Khi nhiệt độ tăng cao, trẻ dễ xuất hiện các biểu hiện như cáu gắt, quấy khóc, tăng hành vi tự kích thích, giảm chú ý, giảm hợp tác và khó kiểm soát cảm xúc. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt hằng ngày mà còn làm giảm hiệu quả của các chương trình giáo dục, phục hồi chức năng và can thiệp cá nhân.
|
Bảng 1. Những thay đổi về hành vi và sức khỏe của trẻ khi nhiệt độ môi trường trên 37°C (N = 168)
|
|
STT
|
Biểu hiện
|
N
|
%
|
|
1
|
Dễ nổi nóng
|
165
|
98,2
|
|
2
|
Gia tăng tăng động
|
162
|
96,4
|
|
3
|
Giảm khả năng tập trung chú ý
|
159
|
94,6
|
|
4
|
Quấy khóc nhiều hơn
|
156
|
92,9
|
|
5
|
La hét nhiều hơn
|
153
|
91,1
|
|
6
|
Có biểu hiện chống đối
|
153
|
91,1
|
|
7
|
Khó hoặc không ngủ trưa
|
153
|
91,1
|
|
8
|
Tăng hành vi tự kích thích
|
150
|
89,3
|
|
9
|
Xuất hiện biểu hiện sức khỏe bất thường
|
150
|
89,3
|
|
10
|
Ăn kém hơn
|
147
|
87,5
|
|
|
Bảng 2. Mức độ thay đổi cảm xúc – hành vi của trẻ khi nhiệt độ môi trường tăng cao
|
|
Biểu hiện
|
Mức độ đánh giá
|
N
|
%
|
|
Hành vi chống đối
|
Nhiều/Rất nhiều
|
114
|
67,8
|
|
Quấy khóc
|
Nhiều/Rất nhiều
|
88
|
52,3
|
|
La hét
|
Nhiều/Rất nhiều
|
93
|
55,3
|
|
Gia tăng tăng động
|
Nhiều/Rất nhiều
|
92
|
54,7
|
Trong số các biểu hiện được khảo sát, hành vi chống đối được giáo viên đánh giá có mức độ ảnh hưởng cao nhất, với 67,8% trẻ được ghi nhận ở mức "Nhiều" hoặc "Rất nhiều". Đây là biểu hiện thường xuất hiện khi trẻ gặp khó khăn trong điều hòa thân nhiệt và cảm xúc hoặc không đáp ứng được yêu cầu của hoạt động học tập.
Các hành vi la hét, gia tăng tăng động và quấy khóc cũng được hơn một nửa số giáo viên đánh giá ở mức ảnh hưởng nhiều hoặc rất nhiều. Những biểu hiện này làm giảm khả năng duy trì tương tác giữa trẻ với giáo viên và ảnh hưởng đến tiến trình tổ chức các hoạt động giáo dục và trị liệu.
Kết quả trên cho thấy nhiệt độ môi trường cao không chỉ làm gia tăng số lượng các hành vi bất lợi mà còn làm tăng mức độ khó kiểm soát của các hành vi này trong quá trình can thiệp.
 |
| Bác sĩ Đỗ Thúy Lan (thứ tư bên phải) nhận kỷ niệm chương của Hội thảo khoa học quốc gia năm 2026 “Biến đổi khí hậu và các bệnh không lây nhiễm: Vấn đề và giải pháp”. |
Các biện pháp áp dụng trong những ngày nắng nóng
Các đợt nắng nóng cực đoan có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi, cảm xúc và hiệu quả can thiệp của trẻ rối loạn phổ tự kỷ và khuyết tật trí tuệ. Kết quả nghiên cứu góp phần cung cấp bằng chứng thực tiễn cho việc xây dựng các biện pháp thích ứng trong giáo dục đặc biệt và phục hồi chức năng nhằm duy trì chất lượng chăm sóc, giáo dục và can thiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Bên cạnh việc ghi nhận những thay đổi của trẻ, khảo sát cũng cho thấy giáo viên đã chủ động áp dụng nhiều biện pháp nhằm hạn chế ảnh hưởng của nắng nóng đến quá trình chăm sóc và can thiệp.
 |
| Trẻ em được tăng cường các hoạt động dưới nước trong những ngày nắng nóng. |
Các biện pháp được thực hiện thường xuyên gồm: tăng cường cho trẻ uống nước, bổ sung sữa giữa buổi, điều chỉnh thời gian biểu, giảm hoặc tạm dừng các hoạt động ngoài trời, tăng thời gian nghỉ trong phòng có điều hòa và tổ chức cho từng lớp tham gia các hoạt động dưới nước tại bể bơi của Trung tâm. Trong thời gian cao điểm nắng nóng, Trung tâm cũng tạm dừng các chương trình dã ngoại để bảo đảm an toàn cho trẻ.
Mặc dù các biện pháp trên góp phần giảm bớt ảnh hưởng của thời tiết, nhiều giáo viên vẫn cho rằng việc duy trì hiệu quả can thiệp trong những ngày nhiệt độ môi trường trên 37°C còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt đối với trẻ có mức độ rối loạn nặng hoặc hạn chế khả năng giao tiếp.
BSCKII. Đỗ Thúy Lan
Giám đốc Trung tâm Trung tâm Sao Mai
CN. Lương Thị Hoa
Phòng Quản lý chuyên môn và Đào tạo, Trung tâm Sao Mai