Giữ gìn nét văn hóa truyền thống từ phiên chợ Âm Dương mùng 2 Tết

Họp chợ trong thời khắc giao hòa

Rạng sáng mùng 2 Tết, khi sương lạnh còn phủ mờ không gian, chưa nhìn rõ mặt người, dòng người đã lặng lẽ đổ về khu đình làng Cao Thượng để đến phiên chợ Âm Dương. Chợ bắt đầu từ khoảng 2 giờ sáng và tan dần khi mặt trời lên, có năm kéo dài tới khoảng 10 giờ trưa.

Cho đến nay, chưa có tài liệu nào ghi lại chính xác lịch sử hình thành phiên chợ. Theo lời các bậc cao niên, chợ Âm Dương có từ xa xưa, gắn với vùng đất Yên Thế anh hùng. Tương truyền rằng, nơi đây từng là điểm liên lạc, trao đổi tin tức của Nghĩa quân Yên Thế trong thời kỳ kháng Pháp. Về sau, phiên chợ được duy trì như một hoạt động văn hóa tâm linh để tưởng nhớ người đã khuất, cầu mong cho quê hương yên bình, mưa thuận gió hòa.

Ông Nguyễn Văn Chính (77 tuổi, làng Cao Thượng, xã Tân Yên) cho biết: “Chúng tôi không rõ chợ có từ bao giờ, chỉ biết từ khi sinh ra đã thấy phiên chợ này tồn tại. Với người dân bản xứ, sáng mùng 2 Tết đi chợ là để cầu may, mong “mua rẻ, bán đắt”, cầu sự bình an cho gia đình và người thân. Năm nào chợ cũng đông, bà con và du khách tự tìm đến chứ không cần quảng bá gì”.

Trước đây, chợ thường họp ở ngay sân đình, người bán hàng thắp đèn dầu và nến để bán, trông không gian mờ tỏ của ánh sáng khiến cho buổi chợ thêm phần đặc biệt. Ông Nguyễn Như Hiển - Trưởng Ban tổ chức chợ Âm Dương cho biết: “Về tên gọi chợ Âm Dương, theo lời các cụ là biểu tượng của sự giao hòa trời đất, là thời khắc giữa canh tối và canh sáng. Trong thời kỳ chống Pháp, cụ Hoàng Hoa Thám thường chọn thời điểm này để họp bàn, giao liên, trao đổi, vì vậy phiên chợ được gọi là chợ Âm Dương - nơi có cả sáng và tối”.

Ngày nay, khi lượng người về chợ ngày càng đông, chính quyền địa phương đã bố trí phiên chợ xuống khu vực sân nhà văn hóa và sân bóng thôn Đình để mở rộng không gian, giảm tình trạng chen chúc. Hệ thống chiếu sáng cũng được tăng cường, tạo thuận lợi cho việc mua bán trong đêm. Tuy vậy, những nét đặc trưng vốn có của phiên chợ vẫn được gìn giữ nguyên vẹn.

“Về thời gian họp chợ, theo truyền thống, chợ Âm Dương chỉ diễn ra vào ban đêm. Trước đây, chợ thường tan rất sớm, khoảng 4 giờ sáng. Tuy nhiên, những năm gần đây, do lượng du khách đổ về đông và công tác tổ chức được mở rộng, thời gian họp chợ được kéo dài hơn, thường đến khoảng 9 giờ, hoặc hơn 9 giờ sáng mới kết thúc”- ông Hiển cho biết.

Mua bán lấy may, không mặc cả

Chợ Âm Dương tại thôn Đình không chỉ là điểm sinh hoạt văn hóa của người dân trong xã mà còn thu hút đông đảo bà con các vùng lân cận đến mua bán, giao lưu. Điểm đặc biệt của phiên chợ là quan niệm mua bán để cầu may đầu năm, nên không khí diễn ra nhẹ nhàng, không xô bồ. Người mua ít mặc cả, người bán cũng không nói thách. Với nhiều người, điều quan trọng không nằm ở lời lãi mà ở sự may mắn, ở cái tình, cái nghĩa trong những ngày đầu xuân năm mới.

Trước khi xuống chợ, nhiều người vào đình, chùa thắp hương, cầu bình an cho gia đình trong năm mới. Sau đó, họ mua một ít muối tinh, chiếc bật lửa, bánh đa đỏ, con cá hay mớ rau cần… như gửi gắm ước mong may mắn, thuận hòa. Quan niệm “mua rẻ, bán đắt” đã tạo nên một không gian giao thoa giữa đời sống tâm linh và sinh hoạt thường nhật, thể hiện khát vọng cầu an, hướng thiện của người dân trong thời khắc khởi đầu năm mới.

Những mặt hàng mang ý nghĩa may mắn xuất hiện nhiều nhất là muối, bật lửa. Đồng thời, bà con quanh vùng cũng bán những món ăn đặc sản, dân dã ngày Tết và những đồ tươi như rau cần, bắp cải, cải cúc, bún, cá, thịt bò, thịt lợn…

Anh Nguyễn Văn Khoa (xã Tân Yên) cho biết, theo tục lệ các cụ truyền lại: “Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” để cầu mong sự mặn mà, đầm ấm và đủ đầy trong gia đình. Bởi vậy, nhiều năm nay, cứ đến phiên chợ Âm Dương rạng sáng mùng 2 Tết, anh lại dậy từ sớm để đi chợ. Ngoài việc mua thêm thực phẩm, chọn vài con cá về đổi món cho bữa cơm ngày xuân, anh luôn mua một gói muối, chiếc bật lửa lấy lộc đầu năm.

Với anh Khoa, việc đi chợ không đơn thuần là mua bán, mà còn là cách hòa mình vào không gian văn hóa cổ xưa của làng quê. Giữa màn sương còn giăng lối, người dân gặp nhau, trao đổi những món hàng nhỏ bé nhưng gửi gắm niềm tin lớn lao. Đi chợ Âm Dương đầu năm, vì thế, không chỉ để lấy may, mà còn để thưởng thức, gìn giữ một phong tục lâu đời, nơi những giá trị truyền thống vẫn được nối tiếp qua từng thế hệ.

“

“Chợ Âm Dương là phiên chợ có truyền thống lâu đời, được lưu truyền từ thời cha ông chúng tôi. Là thế hệ sinh ra và lớn lên tại làng, chúng tôi luôn mong muốn gìn giữ, phát huy và lan tỏa giá trị của phiên chợ đặc biệt này. Chính vì khát khao đó, Ban tổ chức chợ Âm Dương đã chủ động tổ chức, sắp xếp toàn bộ không gian chợ một cách quy củ, bài bản. Mục tiêu của chúng tôi là để bà con tiểu thương và du khách thập phương khi về đây cảm thấy an tâm, hoan hỉ; đồng thời giữ gìn được văn hóa ứng xử và các giá trị truyền thống của địa phương”.

Anh Nguyễn Như Hiển- Trưởng Ban tổ chức Chợ Âm Dương.

Một trong những thức quà được nhiều người lựa chọn khi về chợ là bánh đa đỏ - đặc sản của vùng đất này. Khác với màu trắng quen thuộc, bột gạo làm bánh được trộn thêm gấc, tạo sắc đỏ hồng tượng trưng cho may mắn, hanh thông trong năm mới. Suốt một dãy chợ, những mẹt bánh quê mộc mạc được bày bán giản dị, góp phần làm nên sắc màu riêng của phiên chợ đầu xuân.

Từ những vật phẩm bình dị ấy, phiên chợ không chỉ hiện lên như một không gian trao đổi hàng hóa, mà dần mở ra chiều sâu văn hóa gắn với niềm tin và khát vọng của người dân trong thời khắc đầu xuân.

Phiên chợ diễn ra vào thời khắc đặc biệt khi đêm còn sâu và ngày mới đang dần hé mở càng làm tăng tính biểu tượng. Đó là sự chuyển giao giữa cũ và mới, giữa quá khứ và hiện tại, giữa những giá trị truyền thống và nhịp sống hiện đại. Chính trong không gian ấy, tinh thần cộng đồng được củng cố. Người làng gặp gỡ, chúc nhau năm mới; con cháu xa quê trở về tìm lại ký ức tuổi thơ; du khách thập phương tìm hiểu một phong tục độc đáo. Tất cả tạo nên một mạch nối văn hóa bền bỉ qua thời gian.

Trong bối cảnh đô thị hóa và đời sống hiện đại ngày càng phát triển, việc duy trì phiên chợ Âm Dương mùng 2 Tết càng cho thấy ý thức gìn giữ bản sắc của cộng đồng địa phương. Không ồn ào, không thương mại hóa quá mức, phiên chợ vẫn giữ được nét mộc mạc, giản dị vốn có.