Từ lời hứa với mẹ đến hành trình tìm liệt sĩ
Thời gian có thể xóa mờ dấu vết của chiến tranh, nhưng không thể xóa đi nỗi chờ đợi của biết bao gia đình vẫn chưa biết người thân mình - những liệt sĩ đang nằm lại nơi đâu.
Một ngày tháng Bảy, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng gửi cho tôi vài bức không ảnh do máy bay Mỹ chụp trong chiến tranh. Trên nền ảnh đen trắng đã ngả màu thời gian, anh khoanh một khoảng đất rất nhỏ rồi nói:
"Ngày ấy, đây là bãi đất trống, bây giờ là nhà cửa san sát. Nếu chỉ nhìn thực địa hôm nay, không ai nghĩ nơi này từng có những rãnh mộ tập thể."
Ít ai nghĩ rằng, có người từng dành hơn 10 năm qua để lần tìm hàng nghìn liệt sĩ, lại không phải nhà sử học, cũng chẳng phải một cựu chiến binh. Anh Nguyễn Xuân Thắng vốn là một kiến trúc sư. Công việc đọc bản vẽ, xử lý số liệu và phân tích không gian...lại trở thành "chìa khóa" để mở những cánh cửa của quá khứ.
"Tìm hài cốt liệt sĩ cũng giống như giải một bài toán rất khó. Không có đáp án sẵn. Mỗi bức không ảnh, mỗi tấm bản đồ, mỗi lời kể của nhân chứng chỉ là một mảnh ghép. Chỉ khi các mảnh ghép ấy khớp với nhau mới có thể tin rằng, mình đang đi đúng hướng", anh Thắng chia sẻ.
 |
| Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng (người đội mũ) tại một điểm khai quật tìm hài cốt liệt sĩ. |
Mọi chuyện bắt đầu từ một lời hứa với mẹ.
Cậu ruột của anh hy sinh tại Quảng Nam năm 1972. Đến nay, gia đình vẫn chưa tìm được nơi an nghỉ. Ban đầu, anh Thắng chỉ mong tìm được thông tin về người thân. Nhưng càng nghiên cứu hồ sơ, tiếp cận tư liệu chiến tranh của cả hai phía, anh càng nhận ra phía sau câu chuyện của gia đình mình là nỗi mong mỏi của hàng vạn gia đình khác.
Lời hứa với mẹ vì thế đã trở thành động lực cho một hành trình chưa hẹn ngày kết thúc.
Ghép không ảnh, bản đồ và ký ức để tìm hài cốt liệt sĩ
Bước ngoặt đến vào năm 2019, khi một cựu binh Mỹ gửi cho anh tấm bản đồ cũ với một dấu chấm đỏ nhỏ cùng dòng ghi chú: "Tôi vẫn nhớ... chính là nơi này".
Đó chưa phải bằng chứng cuối cùng, nhưng đủ để nhóm của anh Thắng lên đường.
Họ mang theo bản đồ quân sự, máy dò kim loại, những bức không ảnh được phóng lớn cùng niềm tin rằng ký ức con người, nếu được đối chiếu cẩn trọng với tư liệu lịch sử, vẫn có thể dẫn đường sau hơn nửa thế kỷ.
 |
| Hai cựu binh Mỹ Bob Connor và Martin E. Strones - cộng sự với anh Nguyễn Xuân Thắng gặp mặt các thân nhân liệt sĩ trong một cuộc tìm kiếm. Ảnh NVCC |
Rồi ngày chờ đợi cũng đến.
Từ những vị trí được khoanh vùng bằng không ảnh, bản đồ quân sự và nhiều nguồn tư liệu khác nhau, cuộc khai quật tại khu vực cuối đường băng sân bay Biên Hòa đã phát hiện 157 hài cốt liệt sĩ, cùng nhiều di vật của các chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
Con số ấy là kết quả của hàng nghìn giờ đọc không ảnh, đối chiếu bản đồ và kiểm chứng từng lời kể.
Theo dõi hành trình của anh Nguyễn Xuân Thắng mới thấy công việc hôm nay đã khác rất nhiều so với những ngày đầu.
Không ảnh quân sự được số hóa. Ảnh vệ tinh hiện đại được chồng ghép với bản đồ qua nhiều thời kỳ. Các phần mềm xử lý ảnh giúp nhận diện những dấu vết mà mắt thường khó phát hiện.
 |
| Lực lượng quân đội của Quân Khu 7 đang khai quật, tìm kiếm hài cốt ở Công viên Lê Thị Riêng. Ảnh: VTV4 |
Theo anh, không phải những cuộc tìm kiếm trước đây thiếu quyết tâm, mà bởi công nghệ khi ấy chưa đủ khả năng nhận diện những dấu tích đã bị thời gian phủ lấp.
Chỉ khi không ảnh, dữ liệu vệ tinh, bản đồ quân sự và ký ức nhân chứng được đặt cạnh nhau, những mảnh ghép của lịch sử mới dần hiện rõ.
Mở thêm hy vọng cho những gia đình còn chờ đợi
Những phương pháp ấy đang mở ra hy vọng cho nhiều địa điểm từng được coi là "không thể".
Tại khu vực Nghĩa địa Đô Thành cũ, nay là Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), các tư liệu mà anh Nguyễn Xuân Thắng cùng cộng sự dày công thu thập nhiều năm đã được đưa ra đối chiếu.
Không ai dám khẳng định điều gì trước khi khai quật, nhưng lần đầu tiên sau gần 60 năm, cuộc tìm kiếm được tiến hành trên nền tảng dữ liệu đầy đủ và khoa học hơn.
Những đóng góp đó cũng là một trong những lý do để mới đây anh Nguyễn Xuân Thắng được mời tham gia Ban Cố vấn của Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
"Mỗi cuộc tìm kiếm thành công đều là công sức của rất nhiều người", anh nói.
"Người cung cấp tư liệu, người nhớ lại một ký ức cũ, người đối chiếu bản đồ, người trực tiếp khảo sát, khai quật... Không ai có thể làm công việc ấy một mình."
 |
| Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng trả lời phỏng vấn. Ảnh: Thúy Liễu |
Chia tay Nguyễn Xuân Thắng, tôi vẫn nhớ hình ảnh anh cẩn thận cuộn lại những bức không ảnh đã ngả màu thời gian.
Ngoài kia, thành phố vẫn hối hả trong nhịp sống mới.
Còn trên những tấm ảnh cũ, vẫn còn những khoảng đất vô danh đang chờ được gọi đúng tên mình.
Khi bài viết này hoàn thành, tôi nhận được tin từ Công viên Lê Thị Riêng: lực lượng tìm kiếm đã quy tập được 49 hài cốt liệt sĩ.
Ở đâu đó, sẽ có những gia đình bắt đầu khép lại hơn nửa thế kỷ mòn mỏi chờ đợi.
Có lẽ, đó cũng là ý nghĩa lớn nhất của hành trình lặng lẽ lần theo dấu vết thời gian - hành trình đưa những người đã ngã xuống trở về với tên tuổi, quê hương và vòng tay của người thân.