Điều đáng nói là nhiều phụ huynh vẫn xem mùa hè như một “học kỳ thứ ba”: con tiếp tục học thêm, ôn thi, luyện kỹ năng, học ngoại ngữ, học năng khiếu. Trẻ có thể bận rộn hơn, nhưng không chắc khỏe mạnh hơn. Một mùa hè tốt cho trẻ không nhất thiết phải đắt tiền, nhiều lịch trình hay nhiều khóa học. Đôi khi, điều trẻ cần nhất lại là những thứ rất căn bản: ngủ đủ, được chạy nhảy, được ăn cơm cùng cha mẹ, được lắng nghe và được sống chậm lại.

Mùa hè là lúc cơ thể trẻ cần được “sạc lại”

Ở trẻ em, giấc ngủ không chỉ để nghỉ ngơi. Ngủ là thời điểm cơ thể phục hồi năng lượng, hệ miễn dịch được điều chỉnh, não bộ củng cố trí nhớ và cảm xúc được cân bằng. Theo khuyến nghị được CDC dẫn lại từ American Academy of Sleep Medicine, trẻ 6–12 tuổi cần ngủ 9–12 giờ mỗi 24 giờ, còn thanh thiếu niên 13–18 tuổi cần ngủ 8–10 giờ mỗi 24 giờ.

Trong năm học, nhiều trẻ ngủ muộn vì bài vở, thiết bị điện tử hoặc áp lực thành tích. Khi bước vào hè, nếu cha mẹ chỉ đổi từ “lịch học ở trường” sang “lịch học thêm”, cơ thể trẻ không có cơ hội phục hồi thật sự. Trẻ thiếu ngủ kéo dài dễ cáu gắt, giảm tập trung, thèm đồ ngọt, ít vận động và dễ lệ thuộc màn hình hơn. Vì vậy, việc đầu tiên phụ huynh nên làm trong mùa hè không phải là đăng ký thêm lớp, mà là thiết lập lại nhịp sinh học: ngủ sớm hơn, thức dậy ổn định hơn, hạn chế màn hình trước khi ngủ và để buổi sáng của trẻ bắt đầu bằng ánh sáng tự nhiên thay vì điện thoại.

Cùng với giấc ngủ, vận động ngoài trời là “liều thuốc” mà nhiều trẻ hiện đại đang thiếu. WHO khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên 5–17 tuổi nên có trung bình ít nhất 60 phút vận động thể lực cường độ vừa đến mạnh mỗi ngày; các hoạt động tăng cường cơ và xương nên được đưa vào ít nhất 3 ngày mỗi tuần.

Điểm quan trọng là vận động không nhất thiết phải là thể thao thành tích. Một đứa trẻ được đạp xe, bơi, đá bóng, nhảy dây, đi bộ cùng cha mẹ, chơi cầu lông trong sân, leo trèo ở khu vui chơi an toàn… đã là đang phục hồi thể chất. Cơ thể trẻ được sinh ra để chuyển động. Khi trẻ ngồi quá lâu trước màn hình, năng lượng không được giải phóng, giấc ngủ kém hơn, cảm xúc dễ bức bối hơn và khả năng chú ý cũng giảm.

Ánh nắng cũng có vai trò đáng kể. Tiếp xúc ánh sáng tự nhiên, nhất là vào buổi sáng, giúp cơ thể điều chỉnh nhịp thức – ngủ. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy ánh sáng ban ngày có thể hỗ trợ giấc ngủ thông qua việc đồng bộ nhịp sinh học và liên quan đến chuyển hóa vitamin D. Tuy nhiên, “tắm nắng” không có nghĩa là để trẻ phơi nắng tùy tiện. Phụ huynh nên ưu tiên thời điểm nắng dịu, tránh khung giờ tia cực tím mạnh, cho trẻ đội mũ, uống đủ nước và bảo vệ da khi hoạt động ngoài trời lâu.

Bữa cơm gia đình và kết nối cảm xúc cũng là một phần của sức khỏe

Nếu chỉ nói đến sức khỏe trẻ em bằng chiều cao, cân nặng, vitamin hay số giờ vận động thì vẫn chưa đủ. Một đứa trẻ khỏe mạnh còn cần cảm giác an toàn, được yêu thương, được trò chuyện và được thuộc về gia đình. CDC nhấn mạnh rằng sự phát triển khỏe mạnh của trẻ gắn với môi trường gia đình an toàn, yêu thương; thời gian cha mẹ dành cho con như chơi, đọc, nói chuyện, cùng với dinh dưỡng, vận động và giấc ngủ đều tạo nên khác biệt.

Trong mùa hè, bữa cơm gia đình có thể trở thành một “phòng trị liệu” rất tự nhiên. Không cần những bài giảng dài, chỉ cần cha mẹ bớt điện thoại, con được kể chuyện trong ngày, được nói mình vui hay buồn, được góp ý món ăn, được tham gia nhặt rau, dọn bàn, rửa bát. Những tương tác nhỏ ấy giúp trẻ học cách giao tiếp, nhận diện cảm xúc, chia sẻ nhu cầu và cảm thấy mình có vai trò trong gia đình.

Với nhiều trẻ, năm học là chuỗi ngày phải “cố gắng”: cố đạt điểm tốt, cố ngoan, cố không làm cha mẹ thất vọng. Mùa hè nên là khoảng thời gian trẻ được thở, được sai, được chơi, được thử điều mới mà không bị đánh giá liên tục. Một đứa trẻ được phục hồi tinh thần sẽ bước vào năm học mới với nội lực tốt hơn một đứa trẻ chỉ được nhồi thêm kiến thức.

Điều này không có nghĩa là mùa hè không học gì. Trẻ vẫn có thể đọc sách, học ngoại ngữ, học bơi, học nhạc, tham gia trại hè hoặc rèn kỹ năng sống. Nhưng lịch hè cần có khoảng trống. Khoảng trống để trẻ tự chơi. Khoảng trống để trẻ buồn chán một chút và tự nghĩ ra việc làm. Khoảng trống để cha mẹ quan sát con mình đang lớn lên ra sao, thay vì chỉ nhìn con qua điểm số.

Từ góc nhìn chuyên gia, một mùa hè lành mạnh nên có 5 trụ cột: ngủ đủ, vận động ngoài trời, tiếp xúc ánh sáng an toàn, ăn uống cùng gia đình và kết nối cảm xúc. Đây không phải là những điều xa xỉ. Ngược lại, đó là nền tảng căn bản để trẻ phát triển cả thể chất lẫn tinh thần.

Mùa hè của trẻ không nên bị “đánh cắp” bởi lịch học dày đặc hay màn hình sáng suốt ngày. Mùa hè cần trả lại cho trẻ quyền được lớn lên tự nhiên: được ngủ sâu, chạy nhảy, đổ mồ hôi, ăn một bữa cơm ấm, nghe cha mẹ hỏi “hôm nay con thấy thế nào?” và cảm nhận rằng mình không chỉ được kỳ vọng, mà còn được yêu thương.