Chồng chéo trong quản lý giữa các bộ, ngành
Thực phẩm bẩn, thịt lợn nhiễm bệnh vẫn đang âm thầm len lỏi vào mâm cơm của hàng nghìn gia đình, bữa ăn bán trú, thức ăn đường phố bằng nhiều cách, gây lo lắng hoang mang cho cộng đồng.
Trong hơn bốn tháng đầu năm 2026, cơ quan chức năng đã phát hiện hàng chục vụ vi phạm liên quan thực phẩm không rõ nguồn gốc, thực phẩm bẩn. Thông tin của Bộ Y tế cho thấy, năm 2025 cả nước xảy ra 84 vụ ngộ độc thực phẩm và chỉ riêng quý I/2026 đã xảy ra 36 vụ, tăng 20 vụ so với cùng kỳ. Ngộ độc thực phẩm chủ yếu xảy ra tại bếp ăn tập thể, trường học và thức ăn đường phố, nhất là ở các đô thị đông dân, nhu cầu tiêu thụ cao, gây khó khăn trong kiểm soát nguồn gốc.
Thực tế, các quy định pháp luật về bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm đã khá đầy đủ, như: Luật An toàn thực phẩm năm 2010 dành riêng các Điều 28, 29, 30 quy định điều kiện bảo đảm an toàn đối với cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, bao gồm bếp ăn tập thể, từ bố trí mặt bằng chống nhiễm chéo, dụng cụ chế biến đến nguyên liệu rõ nguồn gốc và lưu mẫu thức ăn; tại Điều 317 Bộ luật Hình sự đã hình sự hóa hành vi cung cấp thực phẩm không bảo đảm quy chuẩn gây ngộ độc nghiêm trọng, với khung hình phạt cao nhất lên đến 20 năm tù; Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, ngày 2/2/2018 của Chính phủ, quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm; Chỉ thị số 38/CT-TTg ngày 11/10/2024 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng ngừa ngộ độc thực phẩm…
Câu hỏi đặt ra là, khoảng trống nào đã khiến tình trạng vi phạm về an toàn thực phẩm trở nên nhức nhối đến vậy?
Đối với tình trạng thực phẩm bẩn xâm nhập trường học, theo Luật sư Trần Xuân Tiền (Văn phòng Luật sư Đồng Đội), việc cấp phép cho doanh nghiệp cung cấp suất ăn được thực hiện một lần trong khi rủi ro vi sinh phát sinh hằng ngày. Một cơ sở có thể đạt chuẩn vào ngày được cấp giấy chứng nhận nhưng quy trình bảo quản, vận chuyển, phân chia khẩu phần lại có thể xuống cấp chỉ sau vài tháng mà không ai biết. “Việc quản lý an toàn thực phẩm trường học đang bị phân mảnh giữa nhiều đầu mối, như: Sở Y tế, Sở Giáo dục và Đào tạo, chính quyền địa phương cấp xã, phường. Với nhiều chủ thể, mỗi chủ thể giữ một mảng trách nhiệm và khi sự cố xảy ra, mảng trách nhiệm nào cũng có thể được giải thích là trách nhiệm của người khác”, ông Tiền nhấn mạnh.
Ngoài ra, theo Phòng Cảnh sát Kinh tế (Công an thành phố Hà Nội), quá nhiều mặt hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ được nhập khẩu qua đường tiểu ngạch, sau đó sử dụng mạng xã hội để bán cho những người có nhu cầu. Trong khi đó, hầu hết người bán là hộ kinh doanh nhỏ lẻ, không thực hiện việc chấp hành đăng ký kinh doanh. Hơn nữa, việc phát hiện và xử lý các cơ sở vi phạm gặp nhiều khó khăn do phương thức hoạt động tinh vi, phân tán, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, xử lý.
Thống nhất đầu mối quản lý, rõ người, rõ trách nhiệm
Để ngăn chặn thực phẩm bẩn vào trường học, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng chia sẻ với Nhân Dân cuối tuần: “Để hạn chế thực phẩm bẩn xâm nhập trường học, phải thiết lập được một chuỗi kiểm soát an toàn thực phẩm khép kín, minh bạch và truy xuất được trách nhiệm đến cùng. Trước hết, cần kiểm soát chặt ngay từ khâu lựa chọn nhà cung cấp. Các trường không nên tự lựa chọn theo cảm tính hoặc chỉ căn cứ vào giá thấp, mà phải có bộ tiêu chí bắt buộc về năng lực, nguồn gốc thực phẩm, điều kiện vận chuyển, bảo quản, lịch sử tuân thủ pháp luật và trách nhiệm bồi thường khi xảy ra sự cố”.
Đồng quan điểm, ông Tiền kiến nghị thêm: “Cần xã hội hóa, huy động toàn dân tham gia giám sát an toàn thực phẩm, nhằm mở rộng “tai mắt” giám sát trong xã hội”.
Theo Bộ Y tế, dự thảo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm đề xuất nâng mức phạt tối đa lên 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức. Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất xử phạt vi phạm quy định về sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật trong sản xuất, chế biến thực phẩm. Mức phạt cao nhất từ 80-100 triệu đồng đối với một trong các hành vi: Sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật cấm sử dụng trong sản xuất, chế biến thực phẩm sản phẩm trị giá từ 10 triệu đồng trở lên mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.
Theo Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên, việc xây dựng đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ trung ương đến địa phương, giúp rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, nâng cao hiệu lực quản lý và điều hành, tăng khả năng phản ứng nhanh với các vụ việc mất an toàn thực phẩm. Cũng theo ông Tuyên, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), dự kiến trình Quốc hội xem xét vào tháng 10/2026 sẽ chuyển đổi tư duy quản lý từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa chủ động, ngăn chặn ngay từ đầu theo nguy cơ; bắt buộc các cơ sở áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến cho sản phẩm nguy cơ cao; kiểm soát lô hàng nhập khẩu và sản phẩm chế biến sẵn dựa trên nguy cơ và lịch sử doanh nghiệp.
Việc bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành y tế, công an hay nông nghiệp mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Nhiều chuyên gia cho rằng, cần tăng hình phạt đối với hành vi buôn bán thực phẩm bẩn lên mức cao nhất, bởi các sai phạm này có thể ảnh hưởng đến giống nòi.
“Mỗi lô thực phẩm đưa vào trường học cần có thông tin rõ về nơi sản xuất, cơ sở cung ứng, thời điểm giao nhận, người chịu trách nhiệm kiểm tra. Công nghệ số có thể hỗ trợ việc này thông qua mã truy xuất, nhật ký giao nhận điện tử, lưu mẫu thực phẩm và cập nhật dữ liệu kiểm tra định kỳ. Khi đã truy xuất được nguồn gốc, trách nhiệm sẽ không còn bị “đứt đoạn” giữa nhà cung cấp, bếp ăn, nhà trường và cơ quan quản lý” - Bà Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng.