Trẻ em cũng cần được tôn trọng, bảo vệ các quyền cơ bản, trong đó có quyền riêng tư
Trước tiên cần hiểu, quyền riêng tư là một trong những quyền cơ bản và là quyền bất khả xâm phạm của con người nói chung và của trẻ em nói riêng. Mỗi người sở hữu những quyền riêng tư của mình về hình ảnh, thông tin cá nhân, gia đình, các mối quan hệ, bí mật cuộc sống riêng tư, cuộc sống gia đình.
Ở góc độ quốc tế, Việt Nam đã ký kết và tham gia các tuyên ngôn, công ước của Liên hợp quốc về quyền con người, trong đó những văn bản đề cập đến quyền riêng tư và quyền riêng tư của trẻ em như: Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR - Việt Nam tham gia ngày 24/12/1982); Công ước quốc tế về quyền trẻ em 1989 (CRC - Việt Nam tham gia ngày 26/1/1990, phê chuẩn ngày 28/2/1990)…
Ở góc độ nội luật, theo Hiến pháp năm 2013 thì quyền riêng tư là một trong những quyền dân sự cơ bản nhất của con người, là quyền bất khả xâm phạm. Trẻ em, như mọi công dân khác trong xã hội, cũng phải được đối xử công bằng, được tôn trọng và được bảo vệ các quyền cơ bản, trong đó có quyền riêng tư. Hiến pháp quy định: “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình; có quyền bảo vệ danh dự, uy tín của mình. Thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình được pháp luật bảo đảm an toàn”. Từ quy định của Hiến pháp, các quyền này của trẻ em đã được luật hóa thông qua Luật Trẻ em năm 2016.
Với Luật Trẻ em năm 2016, quyền riêng tư của trẻ em được đặt ra cụ thể và thể hiện ở các điều luật như: quyền bí mật thông tin (hình ảnh, thông tin nhận diện cá nhân, gia đình; tình trạng sức khỏe, cảm xúc, gia đình, học tập, các mối quan hệ, nơi ở; thư từ, điện thoại, điện tín, các hình thức lưu trữ, trao đổi thông tin khác); quyền bảo vệ và được pháp luật bảo vệ chống lại các hành vi thu thập, khai thác, sử dụng, công bố thông tin, can thiệp vào đời sống riêng tư của trẻ (việc khai thác, sử dụng các thông tin thuộc về quyền riêng tư của trẻ để phục vụ quá trình điều tra, tố tụng phải được tiến hành theo một trình tự chặt chẽ được quy định bởi pháp luật và không được tiết lộ thông tin khiến người khác có thể nhận diện trẻ có liên quan, tất cả những hành vi khai thác, thu thập, sử dụng, công bố thông tin khác đều phải được sự đồng ý của cha mẹ/người giám hộ và trẻ em)…
“Vô tư” xâm phạm quyền riêng tư của trẻ
Thời gian qua, việc xâm phạm quyền riêng tư của trẻ tương đối phổ biến. Có rất nhiều hành vi xâm phạm quyền riêng tư của trẻ mà nhiều phụ huynh và người giám hộ chưa ý thức hết được, dẫn đến “vô tư” vi phạm.
Ví dụ như việc cha mẹ tùy tiện đăng ảnh của con cái theo quan niệm “con mình thì mình có quyền”, như mọi công dân, trẻ em cũng có quyền về hình ảnh của mình, Luật Trẻ em chưa quy định cụ thể về quyền hình ảnh, nhưng theo Bộ luật Dân sự, trẻ em có quyền về hình ảnh và không ai có quyền sử dụng hình ảnh người khác một cách tùy tiện; ở trường học, điểm số của học sinh được công khai đọc ngay trên lớp học và đó là căn cứ để đánh giá, phân loại, việc công khai này khiến một số học sinh có thành tích học tập không tốt chịu áp lực tinh thần, phát sinh tâm lý tự ti, mặc cảm, ảnh hưởng đến cuộc sống và thành tích học tập sau đó; khi đăng tải thông tin về trẻ em, nhiều cơ quan truyền thông cũng gây tổn thương cho trẻ khi nội dung không bảo đảm quyền riêng tư của trẻ em; hay đăng ảnh của trẻ em trực diện khuôn mặt, vùng bị tổn thương cùng với gia đình hoặc nhà cửa, trường học; một số chương trình giải trí khai thác hình ảnh trẻ em với mật độ dày đặc để thu hút người xem, làm ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của trẻ…
Trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương, bởi vì các em thiếu năng lực tự bảo vệ. Do đó, hậu quả của việc bị xâm phạm quyền riêng tư là trẻ em bị xáo trộn cuộc sống cá nhân, ảnh hưởng tiêu cực đến danh dự, nhân phẩm, uy tín; phải rời khỏi quê hương để tránh khủng hoảng, thậm chí có trường hợp dẫn đến tự tử.
Xâm phạm quyền riêng tư trẻ em cũng là BLGĐ
Trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành, bên cạnh Luật Trẻ em và Nghị định số 56/2017/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Trẻ em đã giải thích rõ về thông tin bí mật đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em thì Luật Phòng, chống BLGĐ năm 2022 cũng có quy định việc tiết lộ hoặc phát tán thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình của thành viên gia đình nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm là hành vi BLGĐ.
Như vậy, việc cha mẹ, người giám hộ, người lớn quay clip, chụp ảnh trẻ đăng lên mạng xã hội trong nhiều tình huống rất có thể xâm phạm nghiêm trọng đến danh dự, nhân phẩm, gây sang chấn tâm lý cho trẻ. Đây là hình thức bạo lực tinh thần được pháp luật công nhận theo Luật Phòng, chống BLGĐ.
Trên thực tế, quyền riêng tư của trẻ em lại rất dễ bị xâm phạm, đặc biệt là trên môi trường mạng và người thực hiện hành vi xâm phạm quyền riêng tư của trẻ đôi khi lại chính là người thân thích của trẻ, như cha, mẹ, anh, chị… Do đó, bên cạnh việc xây dựng các chuẩn mực pháp lý phù hợp, cần tăng cường vai trò của các bên liên quan. Hơn ai hết, phụ huynh, người giám hộ nên trang bị cho mình kiến thức bảo vệ trẻ; có quan điểm bảo vệ là lên tiếng vì lợi ích tốt nhất của trẻ và khi lên tiếng cần đúng cách, đúng chỗ và không đồng nghĩa công khai thông tin của trẻ.
Bản thân trẻ em cần trang bị các kiến thức về quyền của mình cũng như cách thức để đánh giá các rủi ro, tự bảo vệ, tìm kiếm các trợ giúp khi cần thiết. Các nhà cung cấp dịch vụ mạng xã hội cần hành động tích cực hơn và phản hồi nhanh hơn cho các tình huống báo cáo vi phạm và xây dựng chuẩn mực cộng đồng của mình phù hợp…
Có thể nói, tôn trọng quyền riêng tư của trẻ em là trách nhiệm của toàn xã hội để qua đó tạo điều kiện thuận lợi giúp trẻ được học tập, rèn luyện, phát triển nhân cách trong môi trường an toàn, lành mạnh, cũng như góp phần phòng, chống, đẩy lùi vấn nạn BLGĐ.
"Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp thực hiện"