Tò mò, tôi hỏi xem bên kia đang tranh luận chuyện gì. "Việc làng việc nước, nói chung là thời sự chính trị", mấy chị nói với tôi, giải thích thêm "chuyện đàn ông ấy mà".
Tôi suy nghĩ mãi về điều này. Nó vừa quen thuộc, giống với những gì tôi từng thấy trong gia đình mình, vừa phản ánh một thực tế lớn hơn: xã hội, đôi khi rất âm thầm, quyết định ai được xem là hiểu biết về các vấn đề thời sự, và ai được coi là phù hợp để lãnh đạo.
Những ngày này, Việt Nam đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu quốc hội và hội đồng nhân dân. Khi danh sách ứng viên được công bố, những câu hỏi quen thuộc mang màu sắc định kiến giới lại xuất hiện trong các cuộc trò chuyện thường ngày:
- Chính trị phức tạp lắm, phụ nữ tham gia làm gì?
- Đi họp suốt thì cơm nước nhà cửa chồng con ai lo?
Những câu hỏi như thế phản ánh một giả định tồn tại từ lâu: chính trị là không gian mặc nhiên dành cho đàn ông.
Kết quả bầu cử Quốc hội khóa XV, với phụ nữ chiếm hơn 30% số đại biểu, đã đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia có tỷ lệ nữ đại biểu quốc hội cao nhất tại châu Á. Nhưng nhận thức này vẫn tồn tại ở Việt Nam cũng như ở nhiều xã hội trên khắp thế giới.
Một phần nguyên nhân nằm ở xu hướng gắn các phẩm chất lãnh đạo hiệu quả với những đặc điểm vốn được xem là "nam tính" - như tính quyết đoán, uy quyền và khả năng gây ảnh hưởng. Đây là khuôn mẫu đã được ghi nhận rộng rãi trong các nghiên cứu về sự tương thích vai trò giữa giới và chuẩn mực lãnh đạo.
Khi một người đàn ông bước vào chính trường, đó được xem là một lựa chọn nghề nghiệp. Khi một phụ nữ làm điều tương tự, quyết định ấy có thể bị nghi ngờ.
Liệu cô ấy có đủ năng lực và sự cứng rắn? Có đủ thời gian không? Có đủ uy quyền? Và liệu cô ấy có thể "cân bằng" giữa và gia đình và công việc?
Những tiêu chuẩn áp dụng cho phụ nữ lại mang tính hai mặt: phải đủ mạnh mẽ để lãnh đạo, nhưng cũng phải đủ dịu dàng để không làm xáo trộn những kỳ vọng truyền thống về gia đình. Dù không được nói ra một cách công khai, chúng âm thầm định hình sự lựa chọn từ rất lâu trước khi cử tri bước vào phòng phiếu.
Việt Nam đã thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc thúc đẩy bình đẳng giới trong lãnh đạo chính trị bằng việc sớm phê chuẩn Công ước Xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW), đồng thời ban hành nhiều chiến lược và khuôn khổ pháp lý nhằm tăng cường sự tham gia của phụ nữ trong các cơ quan dân cử.
Tuy vậy, phụ nữ vẫn có thể có vị trí tương xứng hơn. Điều này sẽ thay đổi khi có những biến chuyển về nhận thức.
Báo cáo của UNDP năm 2023 cho thấy gần 70% người được hỏi trên toàn quốc hoàn toàn hoặc phần nào đồng ý rằng đàn ông là lãnh đạo tốt hơn. Chỉ số Chuẩn mực Xã hội về Giới toàn cầu của UNDP năm 2023 cũng cho thấy xu hướng tương tự: hơn 65% người Việt Nam tin rằng đàn ông phù hợp hơn với vai trò lãnh đạo trong chính trị.
Những quan niệm này có thể không xuất phát từ sự thiên vị, mà từ kỳ vọng về những gì một chính trị gia cần mang lại.
Khi hiệu quả lãnh đạo được gắn với ảnh hưởng, mạng lưới quan hệ và khả năng tiếp cận nguồn lực để giải quyết vấn đề địa phương, hình ảnh "lãnh đạo lý tưởng" dễ dàng bị gắn với các chuẩn mực nam tính. Vì vậy, các ứng cử viên nữ thường bị nhìn nhận là kém khả năng mang lại lợi ích cho cử tri, dù không có bằng chứng rõ ràng chứng minh điều đó.
Rào cản này tồn tại âm thầm nhưng rất mạnh mẽ. Cử tri có thể không cố ý loại bỏ các ứng cử viên nữ, nhưng những giả định về việc ai có vẻ "có ảnh hưởng" hơn vẫn có thể khiến lựa chọn nghiêng về phía nam giới.
Lịch sử của Việt Nam lại kể một câu chuyện khác.
Từ Hai Bà Trưng và Bà Triệu đến nữ tướng Nguyễn Thị Định hay Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình, phụ nữ đã nhiều lần đảm nhận vai trò lãnh đạo trong những thời khắc quan trọng của đất nước.
Phẩm chất lãnh đạo là thứ mà bất kỳ giới nào cũng có thể sở hữu hoặc rèn luyện được.
Vì vậy, câu hỏi chưa bao giờ là liệu phụ nữ Việt Nam có đủ năng lực lãnh đạo chính trị hay không, mà là vì sao những nhận thức hiện nay đôi khi chưa công nhận điều đó. Nếu cơ hội lãnh đạo vẫn bị định hình bởi những giả định hẹp về việc ai phù hợp để lãnh đạo, có thể sẽ bỏ lỡ những người có năng lực phù hợp với thời điểm nhất.
Khi Việt Nam hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, hệ thống lãnh đạo cần huy động trọn vẹn tiềm năng của toàn xã hội. Câu hỏi hôm nay không còn là liệu phụ nữ có thể lãnh đạo, mà là liệu xã hội đã sẵn sàng nhìn nhận năng lực lãnh đạo ở bất cứ ai.