Tôi cũng vui lây niềm vui ấy! Quả thực, mỗi lần đến với vùng cao Tây Bắc, Tây Nguyên hay những bản làng nơi biên giới xa xôi, tôi càng thấm thía một điều: dù tiếng nói, phong tục khác nhau, nhưng luôn có một sợi dây vô hình gắn kết 54 dân tộc anh em thành một khối thống nhất. Và trong những yếu tố tạo thành sức mạnh đoàn kết ấy, có vai trò không nhỏ của báo chí cách mạng Việt Nam
Tôi cũng vui lây niềm vui ấy! Quả thực, mỗi lần đến với vùng cao Tây Bắc, Tây Nguyên hay những bản làng nơi biên giới xa xôi, tôi càng thấm thía một điều: dù tiếng nói, phong tục khác nhau, nhưng luôn có một sợi dây vô hình gắn kết 54 dân tộc anh em thành một khối thống nhất. Và trong những yếu tố tạo thành sức mạnh đoàn kết ấy, có vai trò không nhỏ của báo chí cách mạng Việt Nam
Sứ mệnh tập hợp lực lượng
Ngay từ những ngày đầu hình thành, báo chí cách mạng đã mang trong mình sứ mệnh tập hợp lực lượng. Bác Hồ là người khai sáng, đặt nền móng và trực tiếp tham gia giáo dục, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ cán bộ báo chí. Nói như GS. Đỗ Quang Hưng, Bác là “Người khơi nguồn một dòng báo, một sự nghiệp”. Đó là dòng báo chí cách mạng và sự nghiệp báo chí cách mạng. Sự ra đời của tờ Thanh Niên ngày 21/6/1925 không chỉ là một mốc son lịch sử, mà còn thể hiện năng lực tổ chức, năng lực làm báo bậc thầy của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Tờ báo phát hành tổng cộng 208 số, mỗi số 400 - 500 bản, công nghệ in ấn thô sơ, trình bày còn đơn giản nhưng đã xứng đáng với vai trò là vũ khí tuyên truyền sắc bén của những người cộng sản Việt Nam.
Nhà nghiên cứu Đỗ Quang Hưng nhận xét: Báo Thanh Niên đã xác lập “một phong cách làm báo cách mạng rất Việt Nam” và “đặt ra cả nền móng có tính nguyên tắc cho sự ra đời và phát triển nền báo chí của nước Việt Nam mới”. Cách đánh giá này cũng phù hợp với quan điểm của Tiến sĩ Sờ-ten Tôn-nét-son (Thụy Điển) khi ông khảo sát tờ Việt Nam độc lập do Hồ Chí Minh sáng lập năm 1941: “Tờ báo chẳng những giản dị, dễ hiểu, dễ đọc mà còn rất đậm chất văn chương nhiệt huyết. Kinh nghiệm và sự cống hiến của Hồ Chí Minh đã nhanh chóng tạo nên sức cổ động của những bài báo trong tờ Việt Nam độc lập”.
Ảnh hưởng của những tờ báo do Bác Hồ sáng lập không chỉ có ý nghĩa trực tiếp trong việc chỉ đạo cuộc đấu tranh cách mạng của dân tộc, mà còn khơi nguồn mạnh mẽ cho nền báo chí cách mạng nở rộ. Trong sự kìm kẹp khủng bố của kẻ thù, một loạt tờ báo của các tổ chức Đảng đã ra đời: Tranh đấu, Cờ vô sản, Đỏ, Sóng Cách mệnh, Lao động... Nhiều tờ báo trong số đó đã vượt lưới thép của kẻ thù đến tận Trường Phương Đông ở Mát-xcơ-va, nơi các lãnh tụ trẻ tuổi của Đảng như: Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập... đang miệt mài học tập lý luận cộng sản và rèn luyện năng lực của những nhà cách mạng chuyên nghiệp, tạo niềm tin sâu sắc về ngọn lửa cách mạng trong nước.
Cuối năm 1945, đầu năm 1946, khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời, thù trong giặc ngoài bủa vây, một tờ báo mang tên Quốc hội được xuất bản để phục vụ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của đất nước. Tờ báo chỉ xuất bản vỏn vẹn 15 số, trong 21 ngày, từ 17/12/1945 đến 6/1/1946 nhưng mang một ý nghĩa rất lớn. Những người làm báo khi ấy hiểu rằng, muốn giữ vững nền độc lập vừa giành được thì trước hết phải tập hợp được lòng dân. Muốn xây dựng một Nhà nước của dân thì phải để người dân hiểu quyền làm chủ của mình. Báo Quốc hội đã làm nhiệm vụ giải thích, vận động, cổ vũ mọi tầng lớp nhân dân, đồng bào từ miền xuôi đến miền ngược tham gia Tổng tuyển cử, góp phần tạo nên ngày hội lớn của toàn dân tộc vào ngày 6 tháng 1 năm 1946.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, báo chí tiếp tục chứng minh sức mạnh to lớn của mình. Tôi từng có dịp đọc khá kỹ về 33 số báo Quân đội Nhân dân được xuất bản ngay tại mặt trận Điện Biên Phủ. Điều làm tôi xúc động không chỉ là điều kiện làm báo vô cùng gian khổ mà còn là tinh thần dân tộc hiện diện trong từng trang báo.
Ở đó, có hình ảnh những chiến sĩ đến từ mọi miền đất nước, thuộc nhiều dân tộc khác nhau, cùng chiến đấu trong một đội hình. Có những bài viết về dân công hỏa tuyến, về đồng bào hậu phương, về những bức thư, điện động viên của Hồ Chủ tịch và Đại tướng Tổng Tư lệnh… Những câu chuyện ấy giúp mỗi người hiểu rằng, mình không đơn độc. Phía sau mình là cả dân tộc. Chính báo chí đã góp phần tạo nên nhận thức ấy. Trong chiến tranh, đó là một nguồn sức mạnh vô cùng to lớn.
Tạo dựng đồng thuận xã hội
Sau ngày đất nước thống nhất, nhiệm vụ của báo chí lại thay đổi. Không còn tiếng súng chiến tranh nhưng vẫn còn những khoảng cách về điều kiện phát triển giữa các vùng miền. Nhiều nhà báo đã lặn lội đến những bản làng xa xôi nhất để phản ánh cuộc sống của đồng bào DTTS. Họ mang tiếng nói của người dân đến với các cơ quan chức năng, đồng thời mang hơi thở của đất nước đến với những vùng còn nhiều khó khăn.
Bước vào thời kỳ đổi mới, báo chí tiếp tục đóng vai trò tạo dựng đồng thuận xã hội đối với những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước. Không phải ngẫu nhiên, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh lại chọn cách viết “Những việc cần làm ngay” trên Báo Nhân Dân để đưa thông điệp đổi mới đến người dân.
31 bài báo, ngắn gọn, đúng tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” của Đại hội VI của Đảng đã khích lệ tinh thần đổi mới, dũng khí đổi mới, kiên quyết đoạn tuyệt bệnh quan liêu, lãng phí, tiêu cực, làm nức lòng người. Từ đổi mới kinh tế, hội nhập quốc tế đến chuyển đổi số hôm nay, báo chí luôn là cầu nối giữa chính sách và cuộc sống. Báo chí đã góp phần chuyển tải tinh thần đổi mới đến từng cộng đồng dân cư, từng vùng miền, từng dân tộc, giúp biến những quyết sách lớn thành hành động thực tiễn trong cuộc sống.
Ngoài việc mang thông tin đến với nhân dân thì điều làm nên giá trị đặc biệt của báo chí cách mạng Việt Nam còn nằm ở khả năng lắng nghe và chuyển tải tiếng nói của nhân dân. Tôi nhớ câu chuyện mà nhà báo Đinh Thế Huynh, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư, khi còn công tác tại Báo Nhân Dân đã chia sẻ với sinh viên báo chí.
Đó là câu nói bộc trực của một cụ già miền núi: “Cây gỗ trên rừng to thế mà cây nào cũng mang được về xuôi, sao hạt muối bé thế mang lên lại bảo giao thông khó khăn?”. Câu nói mộc mạc, không dễ nghe nhưng chứa đựng góc nhìn rất thật của người dân về những điều còn bất cập. Điều nhà báo Đinh Thế Huynh và nhiều nhà báo dày dạn kinh nghiệm thế hệ trước ông như Hữu Thọ, Hà Đăng, Trần Thiên Nhiên… luôn đau đáu nhắn nhủ những nhà báo lớp sau: làm sao nói được đúng tiếng dân, để ý Đảng, lòng dân là một!
Người làm báo giỏi không chỉ biết viết báo. Họ biết lắng nghe. Họ biết gợi mở đến ngọn nguồn sự thật. Họ sẵn sàng ngồi cả buổi với người nông dân để hiểu câu chuyện mùa màng. Họ có thể đi bộ cả ngày đường vào những bản làng xa xôi để nghe đồng bào kể về cuộc sống của mình. Họ biết lắng nghe cả những lời khen và những lời phê bình. Bởi họ hiểu sâu sắc rằng chỉ khi lắng nghe tiếng nói thật của người dân thì báo chí mới có thể phản ánh trung thực hơi thở của cuộc sống.
Lắng nghe và chắt lọc để phản ánh là một trong những cách sâu sắc nhất để báo chí góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đại đoàn kết được tạo nên từ niềm tin. Và niềm tin chỉ được hình thành khi người dân thấy mình được lắng nghe và được hiện diện trong đời sống chính trị - xã hội của đất nước. Báo chí kết nối lòng dân thì phải lắng nghe tiếng dân; muốn tập hợp nhân dân phải nói đúng tiếng nói của nhân dân.
Ngày nay, bước vào thời kỳ nở rộ truyền thông trên mạng xã hội, chưa bao giờ người dân tiếp cận thông tin nhanh đến thế! Nhưng cũng chưa bao giờ nguy cơ bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch lại lớn đến thế. Không ít luận điệu xuyên tạc tìm cách khoét sâu vào những khác biệt về dân tộc, tôn giáo, văn hóa hay vùng miền để gieo rắc tâm lý nghi ngờ và chia rẽ. Giá trị vượt trội của báo chí là trách nhiệm xã hội. Báo chí không chỉ làm nhiệm vụ phản bác thông tin sai mà còn phải chỉ ra thông tin đúng. Không chỉ ngăn chặn cái xấu mà phải lan tỏa cái tốt. Không chỉ xử lý khủng hoảng truyền thông mà còn bồi đắp niềm tin xã hội.
Dù báo chí thời công nghệ số đang đối mặt với nhiều thách thức, con đường phát triển của nhiều cơ quan báo chí còn không ít khó khăn, nhưng các thế hệ nhà báo vẫn đã, đang và sẽ một lòng vì lợi ích của đất nước, của nhân dân, với khát vọng củng cố niềm tin và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Sức mạnh lớn nhất của một quốc gia là sự đồng lòng của Nhân dân. Báo chí được Đảng, Nhà nước quan tâm, nhân dân tin cậy bởi trong hành trình bồi đắp sự đồng lòng ấy, báo chí vẫn luôn là lực lượng xung kích, đi đầu!
PGS.TS. Đỗ Chí Nghĩa