Những thay đổi về dân số đang trở thành một trong những xu hướng lớn định hình tương lai của xã hội, nền kinh tế và phát triển bền vững trên toàn cầu. Biến động về mức sinh, mức tử vong, di cư, đô thị hóa và già hóa dân số đang tác động sâu rộng đến thị trường lao động, việc cung cấp dịch vụ công, hệ thống an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế. Điều đó đòi hỏi các chính phủ phải có những chính sách có tầm nhìn dài hạn và dựa trên bằng chứng.
Trước những thay đổi đó, các nhà lãnh đạo, nhà hoạch định chính sách và người dân đều đặt ra câu hỏi: Cần chuẩn bị như thế nào để xây dựng một tương lai bao trùm và bền vững?
Ở Việt Nam, tương lai dân số không chỉ phụ thuộc vào sự thay đổi của cơ cấu độ tuổi. Điều quan trọng hơn là liệu người trẻ có đủ điều kiện, cơ hội và niềm tin để xây dựng cuộc sống và gia đình mà họ mong muốn hay không.
Đằng sau mỗi con số thống kê về dân số là những quyết định rất riêng của từng người: tiếp tục học tập, bắt đầu đi làm, kết hôn, sinh con hay chuyển đến một nơi khác để sinh sống. Những lựa chọn ấy vừa phản ánh khát vọng của mỗi cá nhân, vừa cho thấy những cơ hội và rào cản mà người trẻ gặp phải hằng ngày.
Trong những tháng qua, tôi đã có dịp gặp gỡ người trẻ tại nhiều tỉnh, thành phố, từ Hà Nội, TPHCM đến Điện Biên, Khánh Hòa và Hưng Yên. Các bạn hào hứng chia sẻ những dự định và mong ước cho tương lai. Trong những dự định ấy, kết hôn và xây dựng gia đình thường song hành với mong muốn có một công việc ổn định và một nơi ở phù hợp. Nhưng những trở ngại trên con đường hiện thực hóa các mục tiêu đó là có thật.
Ở Việt Nam cũng như nhiều nơi trên thế giới, tôi và các đồng nghiệp UNFPA thường được nghe về giá nhà ngày càng cao, thị trường việc làm còn nhiều khó khăn và chi phí chăm sóc trẻ em vượt quá khả năng chi trả. Tôi đã lắng nghe những người trẻ khuyết tật mong muốn có các dịch vụ sức khỏe sinh sản phù hợp với nhu cầu riêng; các cặp đôi đồng giới mong muốn được kết hôn; các cặp đôi cần điều trị vô sinh, hiếm muộn với chi phí phù hợp; và nhiều người trẻ mong tìm được bạn đời nhưng gặp khó khăn trong việc tìm người phù hợp.
Người trẻ thường bị đổ lỗi là nguyên nhân khiến mức sinh giảm hoặc bị cho là không còn muốn kết hôn hay sinh con. Thực tế không phải như vậy. Những phát hiện mới từ Khảo sát Tương lai nhân khẩu học (Demographic Futures Survey) của UNFPA cho thấy những chia sẻ này không phải là những trường hợp cá biệt. UNFPA đã khảo sát hơn 108.000 người trẻ có sử dụng Internet, từ 18 đến 39 tuổi, tại 73 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Việt Nam. Kết quả này thách thức nhiều nhận định phổ biến.
Người trẻ vẫn coi trọng tình yêu, hôn nhân và gia đình. Có 90% người tham gia khảo sát coi sự ổn định về kinh tế và sức khỏe tốt là những mục tiêu quan trọng hàng đầu trong cuộc sống, và hơn hai phần ba coi hôn nhân là một phần trong tương lai mà họ mong muốn. Khi được hỏi về lý do muốn có con, câu trả lời được lựa chọn nhiều nhất là niềm vui và hạnh phúc mà con cái mang lại, chứ không phải kỳ vọng của xã hội hay các biện pháp khuyến khích của Chính phủ.
 |
| Ngày Dân số Thế giới năm nay được Việt Nam hưởng ứng với chủ đề “Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng”. |
Điều khiến người trẻ ngày càng băn khoăn là liệu họ có thể hiện thực hóa những mong muốn ấy hay không. Sự ổn định về tài chính là điều kiện quan trọng nhất khi họ cân nhắc kết hôn hoặc chung sống với bạn đời, với 81% người được khảo sát đánh giá đây là yếu tố quan trọng. Khó khăn về kinh tế và nhà ở là những rào cản được nhắc đến nhiều nhất, chiếm 57%. Thông điệp rất rõ ràng: người trẻ vẫn mong muốn xây dựng gia đình, nhưng để hiện thực hóa mong muốn đó, họ cần những điều kiện giúp họ cảm thấy ổn định và an tâm về tương lai.
Những phát hiện này đặc biệt có ý nghĩa đối với Việt Nam. Thời kỳ dân số vàng vẫn là một cơ hội quan trọng, nhưng sẽ không kéo dài mãi. Đầu tư cho người trẻ là điều thiết yếu, không chỉ để duy trì tăng trưởng và năng suất, mà còn giúp đất nước thích ứng tốt hơn với quá trình già hóa dân số. Việt Nam cũng đã đạt được một dấu mốc chính sách quan trọng.
Luật Dân số đánh dấu bước chuyển từ trọng tâm về kế hoạch hóa gia đình sang cách tiếp cận rộng hơn về dân số và phát triển, đặt quyền và lựa chọn của mỗi cá nhân và cặp đôi ở vị trí trung tâm. Điều quan trọng tiếp theo là chuyển tầm nhìn này thành những chính sách cụ thể, tạo ra những thay đổi thiết thực trong đời sống hằng ngày của người trẻ.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không thể định hướng các xu hướng dân số bằng cách gây áp lực buộc người trẻ kết hôn sớm hơn hoặc sinh nhiều con hơn. Đây là những lựa chọn mang tính cá nhân sâu sắc. Chính sách cần tập trung tạo ra những điều kiện giúp người trẻ theo đuổi khát vọng của mình, bao gồm giáo dục chất lượng, việc làm thỏa đáng, nhà ở phù hợp với khả năng chi trả, các dịch vụ sức khỏe tình dục và sức khỏe sinh sản dễ tiếp cận, hệ thống an sinh xã hội vững chắc và dịch vụ chăm sóc trẻ em đáng tin cậy.
Bình đẳng giới là yếu tố không thể thiếu trong những nỗ lực này. Phụ nữ vẫn đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc không được trả công và thường phải cân nhắc giữa sự nghiệp và gia đình, trong khi nam giới ít khi phải đối mặt với áp lực tương tự. Khi trách nhiệm chăm sóc được chia sẻ công bằng và nơi làm việc có chính sách hỗ trợ các bậc cha mẹ trẻ, việc xây dựng gia đình mới thực sự trở thành một lựa chọn, thay vì buộc họ phải hy sinh một mục tiêu quan trọng khác.
2/3 số người trẻ được khảo sát cảm thấy tích cực về tương lai. Đây là câu chuyện về sự lạc quan, không phải bi quan. Khi đầu tư cho quyền, lựa chọn và năng lực của người trẻ, chúng ta không chỉ giúp họ xây dựng gia đình theo mong muốn mà còn góp phần xây dựng một Việt Nam vững vàng hơn, công bằng hơn và thịnh vượng hơn.