Đồng chí Trịnh Văn Quyết khẳng định, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị “Về phát triển văn hóa Việt Nam” ra đời trong bối cảnh đặc biệt. Trước đó, trong năm 2025, Đảng ta đã ban hành 07 nghị quyết mang ý nghĩa đột phá chiến lược trên các lĩnh vực trọng yếu của sự phát triển đất nước. Việc chuẩn bị Nghị quyết này gắn liền với quá trình hoàn thiện dự thảo “Báo cáo chính trị” trình Đại hội Đảng lần thứ XIV - một văn kiện chiến lược tổng thể đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, trong đó có một nội dung rất quan trọng là văn hóa và con người. Như vậy, Nghị quyết 80 về văn hóa thể hiện sự hài hoà, tương thích, đồng nhịp với các văn kiện quan trọng nêu trên.
Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết cho biết, Nghị quyết 80 vừa phải tổng kết thực tiễn, kế thừa và phát triển cả lý luận và thực tiễn những nghị quyết trước đó; vừa phải đáp ứng những yêu cầu rất cao và mới khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới với nhu cầu đột phá để phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Hiện nay và những năm sắp tới, thế giới đang trong tiến trình xác lập trật tự mới với những chuyển biến rất nhanh, phức tạp, chưa từng có, nổi bật là cạnh tranh giữa các nền văn hóa, trong đó có cạnh tranh giá trị và ảnh hưởng của công nghiệp văn hoá… làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị. Đó là thách thức mới, gay gắt đặt ra cho sự phát triển văn hóa nước ta.
Từ bối cảnh và đặc điểm trên, khi xác định vị trí, vai trò, yêu cầu phát triển mới của văn hóa Việt Nam, ngay trong phần khái quát chung, Nghị quyết đã xác định: “Yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược, đồng bộ nhằm khắc phục hạn chế, bất cập, chủ động nắm bắt thời cơ, vượt lên thách thức, thúc đẩy phát triển văn hóa… Khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam xứng tầm một quốc gia phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, có truyền thống văn hóa, văn hiến lâu đời, đóng góp xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại”. Những nội dung rất cô đúc trên không phải là mong ước, lời kêu gọi mà chính là yêu cầu rất mới, rất cao, bao trùm, là đòi hỏi khách quan của lịch sử dân tộc đối với văn hóa trong kỷ nguyên mới. Chính từ khát vọng và tầm nhìn chiến lược trên mà Nghị quyết 80 đã xác định quan điểm chỉ đạo, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp phát triển văn hóa từ nay đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045.
Quan điểm và những vấn đề mới trong Nghị quyết
Đồng chí Trịnh Văn Quyết cho biết, các nghị quyết trước đây đều xác định “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội”. Điều đó đúng khi xác định văn hóa thuộc thượng tầng kiến trúc mà sản phẩm của nó mang giá trị tinh thần đối với con người và xã hội. Song, cả về lý luận mới về văn hóa, thực tiễn đất nước 40 năm qua và thế giới hiện đại đã gợi mở một nhận thức mới.
Để có thể phát triển bền vững đất nước, văn hóa không chỉ là “nền tảng tinh thần”, mà phải trở thành nền tảng vững chắc của sự phát triển. Nghị quyết 80 có tới 03 lần khẳng định: “Văn hóa, con người là nền tảng”, “Phát triển văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc” và từ đó, Nghị quyết chỉ ra yêu cầu: “các cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên và nhân dân quán triệt, nhận thức đầy đủ, sâu sắc, toàn diện về vai trò nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng của văn hóa trong phát triển đất nước”. Như vậy, Nghị quyết 80 thể hiện sự kế thừa và phát triển nhận thức về văn hóa. Đó là một quan điểm sâu, bao quát và mới về vị trí, vai trò của văn hoá.
Các giá trị văn hóa tạo ra là “nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn” cho sự phát triển và các giá trị đó phải “thấm sâu” vào toàn bộ các lĩnh vực của đời sống, góp phần trực tiếp tạo nên chất lượng cao đối với các lĩnh vực trong đời sống của con người.
Luận điểm “làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống, vào mọi lĩnh vực sinh hoạt và quan hệ con người” là luận điểm quan trọng xác định phương thức phát triển văn hóa, được khẳng định trong Nghị quyết Trung ương 5 (khóa 8).
Kế thừa trọn vẹn luận điểm trên, Nghị quyết 80 tiếp tục đào sâu hơn, nêu yêu cầu và nhiệm vụ cao hơn, không dừng lại ở các quan hệ xã hội, mà đòi hỏi: “Văn hóa phải thấm sâu “từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”. Cụ thể, bao quát và mang tính chiến lược, Nghị quyết còn nhấn mạnh yêu cầu có tính nguyên tắc: “Văn hóa phải thấm sâu vào mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án với tầm nhìn dài hạn và tiêu chuẩn cao, đảm bảo đồng bộ, tương hỗ với các chính sách, giải pháp đột phá về phát triển kinh tế, giáo dục, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số”.
Những năm qua, chúng ta đã có nhiều giải pháp kiên trì để triển khai thực hiện quan điểm “thấm sâu”, song kết quả còn nhiều hạn chế. Những biểu hiện như thiếu văn hóa, dưới văn hóa, thậm chí phản văn hóa, vô văn hóa chưa được ngăn chặn hiệu quả, có khi còn gia tăng đáng lo ngại. Từ thực tiễn đó, nội dung của Nghị quyết là một đòi hỏi cao, một thách thức gay gắt, mang tính thực tiễn sâu sắc cả trước mắt và lâu dài, đòi hỏi sự chỉ đạo và tổ chức thực hiện hết sức kiên trì và sáng tạo.
Từ tầm nhìn mới, bao trùm về văn hóa, Nghị quyết 80 lần đầu tiên đã đưa hai phạm trù mới về văn hóa, đó là, văn hóa là “trụ cột” và là “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Như vậy, cùng với chính trị, kinh tế, xã hội thì văn hóa trở thành một trong bốn trụ cột của sự phát triển. Có nghĩa là, hai luận điểm “văn hoá là nền tảng” và “văn hoá là trụ cột” của sự phát triển đã khẳng định một tầm nhìn mới, vừa kế thừa các quan điểm trước vừa có tính đột phá trong nhận thức lý luận về văn hoá thời kỳ phát triển mới của dân tộc. Đã là nền tảng, là trụ cột thì tất yếu phải được xây dựng vững chắc, bền lâu, đúng như Cương lĩnh và văn kiện của Đảng đã khẳng định “nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” phải là một trong tám đặc trưng của chủ nghĩa xã hội.
Thực hiện triệt để tư tưởng trên đòi hỏi chúng ta phải kiên quyết khắc phục khuynh hướng chỉ chú trọng tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà coi nhẹ xây dựng văn hoá, xây dựng con người. Khuynh hướng đó đã xuất hiện và như vậy, chắc chắn chúng ta không thể đạt được sự phát triển bền vững, thậm chí sẽ không có chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh theo quan điểm đổi mới của Đảng ta.
Trình bày rõ thêm về văn hóa là hệ điều tiết, thuật ngữ rất quan trọng ban đầu xuất hiện trong Nghị quyết, đồng chí Trịnh Văn Quyết cho biết, con người sáng tạo ra văn hoá và đến lượt các giá trị, chuẩn mực văn hoá lại giúp con người tự hoàn thiện nhân cách của mình, tự điều tiết các quan hệ của con người với thế giới và với chính mình. Sức mạnh đặc thù của văn hoá chính là ở chức năng điều tiết này. Sức mạnh đó bắt nguồn từ các giá trị và chuẩn mực văn hóa trong nhân cách con người và đó là nhân tố quyết định vai trò và chức năng điều tiết đối với sự vận động của các lĩnh vực trong đời sống, tạo nên sự phát triển hài hòa của các quan hệ giữa con người với tự nhiên, con người với xã hội, con người với cộng đồng và con người với chính mình.
Văn kiện Đại hội XIII xác định 10 mối quan hệ lớn trong toàn bộ các lĩnh vực trọng yếu của đất nước và yêu cầu “nắm vững và xử lý tốt, tuyệt đối không được cực đoan, phiến diện”. Để làm tốt điều đó, người lãnh đạo, quản lý phải có bản lĩnh, trình độ, trí tuệ, lương tâm và sự tỉnh táo văn hóa. Sức mạnh điều tiết của văn hóa thể hiện sâu sắc trên các lĩnh vực cả vĩ mô và vi mô, đúng như nhận định của UNESCO “phát triển cần thừa nhận văn hóa, giữ vị trí trung tâm và vai trò điều tiết xã hội”. Bởi lẽ, nếu chỉ có lập trường và quan điểm chính trị, chúng ta vẫn chưa thể tạo ra được sức mạnh và niềm tin xã hội.
Những năm qua, chúng ta chưa quan tâm đúng mức đến vai trò này của văn hóa, tập trung trí tuệ để xây dựng hệ thống pháp luật nhằm “điều chỉnh” các vấn đề xã hội là vô cùng cần thiết, song đồng thời phải phát huy mạnh mẽ, thực chất vai trò điều tiết của văn hóa, bởi vì pháp luật chưa thể có mặt ở mọi khía cạnh, mọi vấn đề của cuộc sống con người. Chỉ bằng văn hóa kết hợp với pháp luật dưới sự lãnh đạo của Đảng mới thực hiện được điều đó.
Đồng chí Trịnh Văn Quyết cũng cho rằng, để Nghị quyết về văn hóa đồng bộ, hài hòa với các nghị quyết vừa công bố, trên cơ sở nắm vững sự phát triển đột phá của thế gới hiện đại và khát vọng lớn lao của dân tộc. Vì vậy, đặc điểm nổi bật của quan điểm, đường lối phát triển văn hóa trong Nghị quyết 80 chính là “phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa”, từ đó Nghị quyết khẳng định “ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa là một trong ba lĩnh vực đột phá”. Và để thực hiện nhiệm vụ này, Nghị quyết yêu cầu “xây dựng cơ chế, chính sách đột phá “phát triển” các nội dung trên trong lĩnh văn hóa, ban hành bộ quy tắc ứng xử trên không gian số, làm trong sạch môi trường văn hóa số; xây dựng hệ sinh thái văn hóa số”.
Để hiện thực hóa chủ trương rất mới, gắn với tính hiện đại trong phát triển văn hóa, một loạt công việc được chỉ ra trong Nghị quyết này nhằm tạo động lực bứt phá cho phát triển văn hóa. Đồng thời, gắn với yêu cầu đó xuyên xuốt trong Nghị quyết là nhiệm vụ hoàn thiện thể chế, tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực, tập trung xây dựng các luật về hoạt động văn hóa, tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt, hạn chế, kìm hãm sự phát triển văn hóa nhiều năm qua, xây dựng chính sách đặc thù cho các lĩnh vực đặc biệt tinh tế này, chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo và phục vụ, từ quản lý sang quản trị văn hóa hiện đại.
Trong quan điểm chỉ đạo, để thực hiện các tư tưởng mới trên đây, Nghị quyết khẳng định các lực lượng, chủ thể phát triển văn hóa, trong đó Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, gắn chặt với vai trò chủ thể sáng tạo là nhân dân và đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, cán bộ văn hóa, doanh nhân giữ vai trò quan trọng. Quan điểm này là sự kế thừa, phát triển, bổ sung, cụ thể hóa quan điểm chỉ đạo trong các nghị quyết trước đó về văn hóa.
Đồng chí Trịnh Văn Quyết nêu rõ một nhận thức mới trong Nghị quyết 80 thể hiện rõ trong hai nội dung gắn kết với nhau là phát triển văn hóa phải “ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội”, gắn với xây dựng thế trận an ninh văn hóa, an ninh con người, chủ quyền văn hóa số”.
Nghị quyết 80 lần này đã vượt lên trên tư duy đó, bằng cách đặt văn hoá “ngang tầm” với chính trị, kinh tế, xã hội. Ở đây, không phải là thay đổi của từ ngữ mà thể hiện một tầm nhìn mới, chỉ ra chất lượng và vị thế của văn hóa trong việc “định vị quốc gia”. Tầm nhìn này không đơn thuần về mặt lý luận mà chính là một đòi hỏi cao sự thay đổi cơ bản trong tư duy và hành động phát triển văn hóa, khẳng định tầm vóc mới của văn hóa hiện đại Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.
Khi đặt văn hóa Việt Nam trong tình hình thế giới đang trong tiến trình xác lập trật tự mới …, Nghị quyết chỉ ra “nổi bật là cạnh tranh giữa các nền văn hóa, trong đó có cạnh tranh giá trị” và xác định một yêu cầu rất mới “xây dựng thế trận an ninh văn hóa, an ninh con người …”. Từ 1943, trong “Đề cương về văn hóa Việt Nam”, Đảng ta đã khẳng định “văn hóa là một trong ba mặt trận, ở đó, người cộng sản phải hoạt động”.
Kế thừa một cách nhất quán và sáng tạo trong bối cảnh hoàn toàn mới của thế giới hiện đại, Nghị quyết 80 đã chỉ ra nhiệm vụ “xây dựng thế trận an ninh văn hóa”. Qua đó, có thể nhận rõ nội hàm của thế trận này ở các yếu tố cơ bản: Phát huy tối đa giá trị và sức mạnh văn hóa, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới; Xử lý hài hòa, hiệu quả các quan hệ nội tại của văn hóa; Giữa xây và chống, truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế; Khuyến khích và tôn trọng sự phát triển ngày càng đa dạng của văn hóa Việt Nam hiện đại, đồng thời tập trung nguồn lực, vật lực, tài lực cho dòng chủ lưu, chủ lực của văn hóa là yêu nước, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, xây dựng, bồi đắp nhân cách con người; Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến toàn xã hội và không gian số.
5 yếu tố đó là lá chắn vững chắc của thế trận an ninh văn hóa, đồng thời chủ động, tích cực hội nhập quốc tế về văn hóa, xây dựng Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và thế giới; gắn thế trận an ninh văn hóa với quốc phòng, an ninh, kiên quyết xử lý thông tin xấu độc, phản văn hóa, tin giả trên mạng xã hội và phương tiện thông tin khác, xây dựng bản lĩnh “sức đề kháng” trước tác động phức tạp và lệch chuẩn của văn hóa ngoại lai, phản cảm, phi văn hóa, “nhất là trên nền tảng trực tuyến xuyên biên giới”.../.