Trong đời sống hằng ngày, nhiều cha mẹ dễ lo lắng khi thấy con khóc lớn, cáu gắt, la hét, giận dỗi, ném đồ hoặc phản ứng mạnh trước những chuyện tưởng rất nhỏ. Người lớn thường vội kết luận con bướng, hư, thiếu lễ phép hoặc được chiều quá mức. Nhưng với trẻ em, cảm xúc nhiều khi đến rất nhanh, rất mạnh, trong khi khả năng gọi tên, kiểm soát và diễn đạt cảm xúc lại chưa phát triển đầy đủ.

Một đứa trẻ giận dữ không hẳn là xấu tính. Một đứa trẻ khóc nhiều không hẳn là yếu đuối. Một đứa trẻ im lặng không hẳn là ngoan. Đằng sau hành vi của trẻ thường là một nhu cầu chưa được gọi tên: con mệt, con đói, con buồn, con sợ, con thấy bất công, con muốn được chú ý nhưng không biết nói thế nào. Nếu người lớn chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài, việc dạy con rất dễ trở thành la mắng và kiểm soát.

Rèn kỹ năng quản lý cảm xúc cho trẻ trước hết là dạy con nhận diện cảm xúc. Trẻ cần được nghe những câu đơn giản: “Con đang giận phải không?”, “Con buồn vì bạn không chơi cùng à?”, “Con thất vọng vì làm chưa được?”, “Con sợ bị mẹ mắng nên con im lặng đúng không?”. Khi được giúp gọi tên cảm xúc, trẻ bắt đầu hiểu rằng những điều đang diễn ra trong lòng mình không đáng xấu hổ. Cảm xúc có thể được nói ra, được lắng nghe và được xử lý.

Điều quan trọng là không phủ nhận cảm xúc của trẻ. Những câu như “có gì đâu mà khóc”, “chuyện nhỏ vậy cũng giận”, “con trai không được mít ướt”, “nín ngay” có thể khiến trẻ ngừng khóc trong khoảnh khắc, nhưng không giúp trẻ hiểu mình đang trải qua điều gì. Lâu dần, trẻ có thể học cách giấu cảm xúc, hoặc bộc phát mạnh hơn khi không chịu nổi nữa.

Tôn trọng cảm xúc không có nghĩa là chiều theo mọi hành vi. Trẻ có quyền tức giận, nhưng không được đánh người khác. Trẻ có quyền buồn, nhưng không được làm tổn thương bản thân. Trẻ có quyền thất vọng, nhưng không nên ném đồ, chửi bới hoặc đập phá. Người lớn cần giúp trẻ hiểu rõ: cảm xúc nào cũng có thể được lắng nghe, nhưng không phải hành vi nào cũng được chấp nhận.

Cha mẹ có thể nói với con: “Mẹ biết con đang giận, nhưng con không được đánh em. Nếu con giận, con có thể nói với mẹ, đi ra chỗ yên tĩnh một chút hoặc bóp gối để bình tĩnh lại”. Cách nói này vừa thừa nhận cảm xúc của trẻ, vừa đặt ra giới hạn cần thiết. Chính sự kết hợp giữa thấu hiểu và ranh giới mới giúp trẻ trưởng thành.

Muốn trẻ quản lý cảm xúc, người lớn cũng cần làm gương. Một đứa trẻ rất khó học bình tĩnh nếu mỗi lần có chuyện, người lớn quát tháo, đập bàn, mắng nhiếc hoặc im lặng lạnh lùng. Trẻ em học cảm xúc qua cách cha mẹ xử lý căng thẳng, bất đồng, mệt mỏi và thất vọng mỗi ngày. Khi cha mẹ biết xin lỗi sau một lần nóng giận, trẻ cũng học được rằng con người có thể sai, nhưng cần biết sửa.

Trong gia đình, có thể rèn cảm xúc cho trẻ bằng những thói quen nhỏ. Mỗi ngày, cha mẹ dành vài phút hỏi con: “Hôm nay điều gì làm con vui?”, “Có chuyện gì làm con buồn không?”, “Lúc đó con đã làm gì?”, “Lần sau mình có thể xử lý cách nào khác?”. Những cuộc trò chuyện ngắn như vậy giúp trẻ quen với việc nhìn lại cảm xúc của mình thay vì chỉ phản ứng theo bản năng.

Khi trẻ gặp thất bại, đó cũng là cơ hội để rèn cảm xúc. Con làm bài sai, thua một trò chơi, bị bạn từ chối, không đạt kết quả như mong muốn. Nếu người lớn chỉ trách, trẻ dễ sợ thất bại. Nếu người lớn vội bênh con, trẻ khó học trách nhiệm. Điều cần thiết là giúp trẻ bình tĩnh nhìn lại: “Con đang buồn vì thua. Buồn là bình thường. Nhưng mình có thể học được gì từ lần này?”. Trẻ cần hiểu rằng cảm xúc khó chịu không phải kẻ thù, mà là tín hiệu để mình học cách điều chỉnh.

Nhà trường cũng có vai trò quan trọng. Trẻ không chỉ cần học chữ, học toán, học ngoại ngữ, mà cần học cách sống cùng người khác. Biết chờ đến lượt, biết xin lỗi, biết nói “con không thích điều này”, biết giải quyết mâu thuẫn với bạn, biết tìm thầy cô khi bị bắt nạt, biết bình tĩnh khi bị góp ý – đó đều là giáo dục cảm xúc. Một lớp học an toàn là nơi trẻ được học cách diễn đạt cảm xúc một cách văn minh.

Cũng cần lưu ý rằng mỗi trẻ có khí chất khác nhau. Có trẻ dễ bộc lộ cảm xúc, có trẻ kín đáo; có trẻ nhạy cảm, có trẻ mạnh mẽ bên ngoài nhưng dễ tổn thương bên trong. Vì vậy, không nên so sánh: “Sao bạn không khóc mà con khóc?”, “Sao anh con ngoan hơn con?”. So sánh không làm trẻ mạnh mẽ hơn, mà thường khiến trẻ thấy mình kém cỏi hoặc không được thấu hiểu.

Khi trẻ có biểu hiện kéo dài như thường xuyên cáu gắt quá mức, thu mình, mất ngủ, sợ đi học, hay khóc không rõ lý do, tự làm đau bản thân, nói những câu tiêu cực về mình hoặc có hành vi vượt khỏi khả năng hỗ trợ của gia đình, cha mẹ nên tìm đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc cơ sở phù hợp. Tìm hỗ trợ không phải là làm nghiêm trọng vấn đề, mà là cách bảo vệ trẻ đúng lúc.

Sau cùng, rèn kỹ năng quản lý cảm xúc cho trẻ không phải là làm cho con trở thành một đứa trẻ luôn “dễ chịu” với người lớn. Đó là giúp con hiểu mình, biết nói ra điều mình cảm thấy, biết dừng lại trước khi phản ứng sai và biết tôn trọng cảm xúc của người khác.