Trong nhiều gia đình, cha mẹ thường làm rất nhiều việc cho con vì thương, vì sợ con vất vả, vì muốn tiết kiệm thời gian hoặc vì nghĩ con còn nhỏ. Con ăn chậm thì đút. Con mặc áo lâu thì mặc giúp. Con quên đồ thì chuẩn bị thay. Con không muốn dọn phòng thì người lớn dọn. Những việc ấy xuất phát từ tình yêu thương, nhưng nếu kéo dài quá lâu, trẻ có thể mất đi cơ hội học cách tự chăm sóc chính mình.

Tự chăm sóc bản thân không phải là điều gì quá lớn lao. Với trẻ nhỏ, đó có thể là biết rửa tay trước khi ăn, đánh răng buổi sáng và buổi tối, tự xúc cơm, uống nước khi khát, mặc quần áo đơn giản, cất đồ chơi sau khi chơi. Với trẻ lớn hơn, đó là biết chuẩn bị cặp sách, giữ vệ sinh cá nhân, ngủ đúng giờ, nhận biết khi cơ thể mệt, biết nói với người lớn khi đau, biết chọn thực phẩm lành mạnh hơn, biết giữ an toàn khi đi đường và biết từ chối những tình huống khiến mình không thoải mái.

Ở góc độ chuyên gia, kỹ năng tự chăm sóc là một phần quan trọng trong quá trình phát triển của trẻ. Nó không chỉ giúp trẻ độc lập hơn trong sinh hoạt hằng ngày, mà còn giúp trẻ hình thành ý thức về sức khỏe, trách nhiệm cá nhân và lòng tự tin. Một đứa trẻ biết tự làm những việc phù hợp với tuổi sẽ cảm thấy mình có năng lực. Cảm giác “con làm được” rất quan trọng, bởi đó là nền tảng để trẻ mạnh dạn học những kỹ năng khó hơn sau này.

Tuy nhiên, dạy trẻ tự chăm sóc bản thân không có nghĩa là đẩy trẻ ra tự xoay xở. Trẻ cần được hướng dẫn từng bước, được làm mẫu, được nhắc lại nhiều lần và được phép làm chưa hoàn hảo. Một đứa trẻ mới học đánh răng có thể đánh chưa sạch. Một đứa trẻ mới học tự mặc áo có thể mặc ngược. Một đứa trẻ mới học dọn đồ có thể còn lộn xộn. Nếu người lớn vội chê bai, giành làm lại hoặc mắng vì con làm chậm, trẻ rất dễ mất hứng thú và nghĩ rằng mình không đủ khả năng.

Điều quan trọng là cha mẹ cần kiên nhẫn. Thay vì nói “để mẹ làm cho nhanh”, có thể nói “con thử làm trước, mẹ sẽ giúp nếu con cần”. Thay vì chỉ trích “có vậy cũng không biết”, hãy chia nhỏ việc: “Trước tiên con lấy bàn chải, sau đó bóp kem, rồi đánh mặt ngoài, mặt trong”. Trẻ học qua lặp lại, qua trải nghiệm và qua sự khích lệ đúng lúc.

Tự chăm sóc bản thân cũng bao gồm việc trẻ học cách lắng nghe cơ thể. Nhiều trẻ không biết gọi tên cảm giác mệt, đói, khát, đau, buồn ngủ, căng thẳng hoặc lo lắng. Người lớn có thể giúp trẻ bằng những câu hỏi đơn giản: “Con đang thấy đau ở đâu?”, “Con mệt hay buồn ngủ?”, “Con có thấy khó chịu trong người không?”, “Khi con căng thẳng, cơ thể con thế nào?”. Khi trẻ biết nhận diện tín hiệu của cơ thể, trẻ sẽ biết tìm kiếm sự giúp đỡ sớm hơn.

Đây là kỹ năng rất quan trọng trong chăm sóc sức khỏe. Một đứa trẻ biết nói “con đau bụng”, “con chóng mặt”, “con khó thở”, “con không nhìn rõ bảng”, “con buồn và không muốn đi học” sẽ giúp người lớn phát hiện vấn đề sớm hơn. Ngược lại, nếu trẻ quen im lặng, chịu đựng hoặc không được lắng nghe, nhiều dấu hiệu sức khỏe thể chất và tinh thần có thể bị bỏ qua.

Tự chăm sóc bản thân còn gắn với sức khỏe tinh thần. Trẻ cần được học rằng khi buồn, sợ, giận, thất vọng hoặc áp lực, các em có thể nói ra. Trẻ không nên bị dạy rằng “khóc là yếu đuối” hay “trẻ con thì không có gì phải căng thẳng”. Một đứa trẻ biết chăm sóc cảm xúc của mình là đứa trẻ biết tìm đến người lớn đáng tin cậy, biết nghỉ ngơi khi quá mệt, biết xin lỗi khi sai, biết nói “con cần được giúp”.

Trong đời sống hiện đại, kỹ năng tự chăm sóc còn liên quan đến việc sử dụng thiết bị điện tử. Trẻ cần được hướng dẫn không dùng màn hình quá lâu, không xem điện thoại sát giờ ngủ, biết bảo vệ thông tin cá nhân, không trò chuyện với người lạ theo cách nguy hiểm và biết báo với cha mẹ khi gặp nội dung khiến mình sợ hãi hoặc khó chịu. Đây cũng là một phần của chăm sóc bản thân trong môi trường số.

Gia đình là nơi tốt nhất để trẻ học những kỹ năng này. Cha mẹ không cần biến mọi việc thành bài học nặng nề. Chỉ cần bắt đầu từ nếp sống hằng ngày: cùng con chuẩn bị đồ dùng cá nhân, để con tự chọn quần áo phù hợp, hướng dẫn con rửa tay đúng cách, tạo giờ ngủ ổn định, giao cho con việc nhà vừa sức, khuyến khích con tự nói nhu cầu của mình. Những việc nhỏ ấy, nếu được duy trì đều đặn, sẽ trở thành thói quen sống.

Nhà trường cũng có vai trò quan trọng. Trẻ cần được học về vệ sinh cá nhân, dinh dưỡng, vận động, an toàn giao thông, phòng tránh xâm hại, sức khỏe tinh thần và kỹ năng tìm kiếm sự giúp đỡ. Một nền giáo dục tốt không chỉ dạy trẻ kiến thức trong sách, mà còn giúp trẻ biết chăm sóc cơ thể, cảm xúc và sự an toàn của chính mình.

Điều cần tránh là dạy trẻ tự lập bằng sự bỏ mặc. Có những phụ huynh nghĩ rằng muốn con mạnh mẽ thì phải để con tự chịu. Nhưng trẻ em cần sự độc lập trong vòng tay an toàn của người lớn. Trẻ cần biết rằng cha mẹ tin con có thể làm, nhưng cha mẹ vẫn ở đó để hướng dẫn, bảo vệ và hỗ trợ khi cần. Sự tự lập lành mạnh không làm trẻ xa cha mẹ, mà giúp trẻ tự tin hơn trong mối quan hệ với cha mẹ.

Một đứa trẻ biết tự chăm sóc bản thân sẽ bước vào đời vững vàng hơn. Trẻ biết giữ gìn sức khỏe, biết tôn trọng cơ thể mình, biết nhận ra giới hạn, biết nhờ giúp đỡ khi cần và biết chịu trách nhiệm với những việc nhỏ trong cuộc sống. Đây là những kỹ năng không thể đợi đến khi trẻ lớn mới dạy, mà cần được gieo từ sớm, từng chút một.