Đột quỵ xảy ra khi nguồn cung cấp máu cho một phần não bộ bị gián đoạn hoặc giảm sút nghiêm trọng. Tình trạng này khiến các tế bào não thiếu oxy và dưỡng chất, dẫn đến tổn thương hoặc chết não chỉ trong vài phút.
Theo phân loại y khoa chuẩn mực, đột quỵ không phải là một bệnh lý đơn nhất mà được chia thành hai nhóm chính dựa trên cơ chế gây bệnh: nhồi máu não và xuất huyết não. Dù có chung hậu quả là gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, cơ chế khởi phát của hai tình trạng này lại hoàn toàn khác biệt.
1. Nhồi máu não (Đột quỵ thiếu máu cục bộ)
Đây là thể đột quỵ phổ biến nhất trong cộng đồng. Theo ghi nhận của nhiều tổ chức y tế và các nghiên cứu dịch tễ học, nhồi máu não chiếm khoảng 80% đến 85% tổng số các ca đột quỵ.
- Cơ chế: Hiện tượng này xảy ra khi một mạch máu làm nhiệm vụ dẫn máu lên não bị tắc nghẽn. Nguyên nhân chủ yếu thường do các cục máu đông hình thành tại chỗ hoặc từ nơi khác trong cơ thể (như từ buồng tim) di chuyển theo dòng máu lên não và mắc kẹt tại các mạch máu bị hẹp. Bên cạnh đó, sự tích tụ của các mảng xơ vữa (chất béo, cholesterol) trên thành mạch cũng làm hẹp lòng mạch dần dần, gây cản trở sự lưu thông máu.
- Hệ quả: Do dòng máu bị chặn lại, vùng não phía sau điểm tắc nghẽn không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, dẫn đến hoại tử mô não nếu vị trí tắc không được thông nối kịp thời.
2. Xuất huyết não (Đột quỵ do chảy máu não)
Tuy ít gặp hơn, chỉ chiếm khoảng 15% đến 20% các ca đột quỵ, nhưng xuất huyết não lại thường diễn biến rất nhanh và có tỷ lệ tử vong cũng như nguy cơ để lại di chứng tàn phế rất cao.
- Cơ chế: Bệnh lý này khởi phát khi một mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu chảy tràn ra ngoài lòng mạch. Nguyên nhân phổ biến hàng đầu là do tình trạng huyết áp cao kéo dài không được kiểm soát, làm suy yếu và tạo áp lực phá vỡ thành mạch. Các nguyên nhân khác bao gồm sự vỡ của các túi phình động mạch não hoặc do dị dạng mạch máu não (AVM) bẩm sinh.
- Hệ quả: Sự rò rỉ máu không chỉ làm mất nguồn cung cấp máu cho các tế bào não ở hạ lưu mà còn tạo thành các khối máu tụ. Lượng máu tràn ra này làm tăng áp lực nội sọ, trực tiếp chèn ép và phá hủy các mô não khỏe mạnh xung quanh.
Theo các chuyên gia, dù nguyên nhân là nhồi máu hay xuất huyết, các dấu hiệu nhận biết ban đầu của đột quỵ thường khá giống nhau (méo miệng, yếu liệt tay chân, nói ngọng). Tuy nhiên, phương pháp điều trị tại bệnh viện cho hai loại đột quỵ này là hoàn toàn trái ngược nhau.
Do đó, các tổ chức y tế khuyến cáo mạnh mẽ người dân không nên tự ý cho bệnh nhân uống thuốc (đặc biệt là các loại thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc tan cục máu đông không theo toa) hay áp dụng các phương pháp dân gian như chích lặn máu. Hành động duy nhất và đúng đắn nhất là gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế có năng lực điều trị đột quỵ gần nhất để được chẩn đoán bằng hình ảnh (như chụp CT/MRI) và can thiệp kịp thời.