Khi hai chữ “Tết mà” khiến chúng ta quên mất giới hạn

Tết không chỉ là sự kiện văn hóa; nó là trạng thái tâm lý tập thể. Trong trạng thái ấy, nhiều giới hạn cá nhân được nới lỏng bằng một cụm từ rất quen: “Tết mà”.

Ăn nhiều hơn vì “cả năm mới có dịp”.

Uống nhiều hơn vì “đầu năm phải vui”.

Thức khuya hơn vì “hiếm khi sum họp đông đủ”.

Trì hoãn tái khám vì “qua Tết tính sau”.

Những lựa chọn ấy, nếu nhìn riêng lẻ, dường như vô hại. Nhưng khi hàng triệu người cùng thay đổi nhịp sống trong cùng một khoảng thời gian, tác động không còn là cá nhân. Nó trở thành hiệu ứng hệ thống.

Cơ thể không có khái niệm lễ hội. Nó chỉ phản ứng với biến động sinh học: nhịp ngủ đảo lộn, khẩu phần thay đổi, lượng vận động giảm, mức độ căng thẳng xã hội tăng. Khi các biến động này diễn ra đồng loạt, hậu quả cũng đến đồng loạt.

Người chờ khám bệnh

Thói quen sinh hoạt dịp Tết – nhìn từ sinh học đến hành vi xã hội

Từ góc độ khoa học sức khỏe cộng đồng, có ba nhóm thay đổi đáng chú ý trong dịp Tết:

Thứ nhất, rối loạn nhịp sinh học.

Việc thức khuya kéo dài nhiều ngày liên tiếp làm thay đổi chu kỳ ngủ – thức. Sau Tết, cơ thể cần thời gian điều chỉnh, nhưng guồng quay công việc không chờ đợi. Sự chênh lệch giữa yêu cầu xã hội và khả năng thích nghi sinh lý tạo ra trạng thái mệt mỏi, giảm đề kháng và tăng nguy cơ biến chứng ở người có bệnh nền.

Thứ hai, thay đổi cấu trúc dinh dưỡng.

Bữa ăn Tết giàu năng lượng, đậm vị, kéo dài trong không gian giao tiếp. Áp lực “không thể từ chối” khiến khả năng tự điều tiết giảm đi. Ở người khỏe mạnh, đó có thể chỉ là vài ngày quá tải chuyển hóa. Ở người có bệnh mạn tính, đó là nguy cơ thực sự.

Thứ ba, gián đoạn chăm sóc liên tục.

Nhiều người trì hoãn khám định kỳ, tự ý điều chỉnh thuốc, hoặc bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo sớm vì tâm lý “qua lễ rồi tính”. Trong quản lý bệnh mạn tính, sự gián đoạn ngắn ngày nhưng lặp lại hằng năm đủ để tạo ra những đỉnh biến chứng có tính chu kỳ.

Những thay đổi ấy không phải là vấn đề đạo đức. Đó là vấn đề hành vi xã hội được dung dưỡng như một thói quen văn hóa.

Khi hành vi cá nhân trở thành áp lực hệ thống

Một bệnh nhân nhập viện là câu chuyện cá nhân.

Một dòng bệnh nhân tăng đều sau Tết là câu chuyện của hệ thống.

Trong quản lý y tế, chúng tôi luôn đặt câu hỏi: nếu một hiện tượng có thể dự báo, tại sao nó vẫn được xem như sự cố bất ngờ?

Sau Tết, nhiều cơ sở y tế phải tăng cường nhân sự, kéo dài thời gian làm việc, phân bổ lại giường bệnh. Điều này đồng nghĩa với chi phí tăng, áp lực nhân lực lớn hơn và nguy cơ sai sót cao hơn trong môi trường quá tải.

Nhưng sẽ là thiếu sót nếu chỉ nhìn đây là bài toán nội bộ ngành y. Hệ thống y tế phản ánh hành vi xã hội. Khi cộng đồng chấp nhận việc buông lỏng tập thể như một chuẩn mực, bệnh viện sẽ trở thành nơi gánh phần còn lại.

Quá tải không phải là lỗi của bệnh viện.

Nó là kết quả của tổng hòa những quyết định cá nhân được xã hội dung thứ.

Quản lý y tế không chỉ là điều trị, mà là dự báo và phòng ngừa

Một hệ thống trưởng thành không chờ khủng hoảng mới hành động.

Nếu chúng ta có thể dự báo lưu lượng giao thông tăng dịp lễ để điều tiết sớm, thì cũng có thể dự báo nhu cầu chăm sóc sức khỏe tăng sau Tết để chủ động phòng ngừa.

Quản lý y tế hiện đại không dừng ở điều trị. Nó bao gồm:

Phân bổ nguồn lực theo chu kỳ mùa vụ.

Truyền thông sức khỏe có chiến lược trước dịp lễ.

Tích hợp giáo dục hành vi vào các hoạt động cộng đồng.

Điều quan trọng hơn cả là thay đổi cách nhìn: sức khỏe không phải là chuyện riêng của từng người. Đó là tài sản chung. Mỗi hành vi thiếu điều độ, khi nhân lên hàng triệu lần, sẽ trở thành áp lực lên nguồn lực công.

Tết – bài kiểm tra của văn hóa tự giới hạn

Một xã hội văn minh không phải là xã hội ít ăn mừng.

Mà là xã hội biết tự giới hạn trong lúc vui nhất.

Tự giới hạn không làm giảm niềm vui. Ngược lại, nó bảo vệ niềm vui khỏi biến thành hệ quả.

Sau nhiều năm làm quản lý y tế, tôi nhận ra: áp lực lớn nhất của hệ thống không đến từ bệnh tật bất ngờ, mà từ những điều chúng ta hoàn toàn có thể dự phòng nhưng không đủ quyết tâm để thay đổi.

Sau Tết, bệnh viện đông hơn – đó không phải ngẫu nhiên. Đó là tấm gương phản chiếu cách chúng ta định nghĩa niềm vui và trách nhiệm.

Nếu coi sức khỏe là thước đo phát triển, thì mỗi mùa Tết cần được nhìn như một phép thử văn hóa:

Chúng ta có đủ trưởng thành để vui mà không đánh đổi?

Chúng ta có đủ kỷ luật để nghỉ ngơi mà không gây áp lực cho hệ thống chung?

Khi câu trả lời dần nghiêng về phía “có”, hành lang bệnh viện sau Tết sẽ bớt đi một phần nhộn nhịp không đáng có. Và đó mới thực sự là dấu hiệu của một xã hội biết trân trọng sức khỏe – không chỉ bằng lời chúc đầu năm, mà bằng hành vi cụ thể trong suốt những ngày vui nhất.

------------------------------------

TS. Nguyễn Chí Tân

Phó Chủ tịch Hội Khoa học Sức khỏe Thành phố Hồ Chí Minh

Chủ tịch Hội đồng thành viên – Giám đốc Phòng khám đa khoa Thuận Kiều

Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Trung tâm xét nghiệm, chẩn đoán y khoa HanhphucLab