Thị trường thực phẩm bổ sung rất phong phú với những quảng bá về sản phẩm hứa hẹn cải thiện trí nhớ và tăng khả năng tập trung. Thực tế, không ít người khi thấy mình hay quên, khó tập trung hoặc thường xuyên mệt mỏi đã tự mua viên sắt, vitamin D hay magie với hy vọng ‘bổ não’.
Tuy nhiên, chức năng nhận thức phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giấc ngủ, hoạt động thể lực, bệnh lý nền, sức khỏe tâm thần và tình trạng dinh dưỡng. Một số vi chất khi thiếu hụt có thể ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ, nhưng việc bổ sung chỉ có lợi khi cơ thể đang thiếu, chứ không phải uống càng uống nhiều càng tốt hoặc dùng khi có thể không thiếu hụt.
1. Tác dụng của sắt với sự tập trung
Sắt không chỉ cần thiết để tạo hồng cầu mà còn tham gia vận chuyển oxy đến não, tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và serotonin, cũng như hỗ trợ quá trình phát triển và hoạt động bình thường của hệ thần kinh. Khi thiếu sắt, đặc biệt nếu đã xuất hiện thiếu máu thiếu sắt, não sẽ nhận ít oxy hơn, khiến người bệnh có thể gặp các biểu hiện:
- Mệt mỏi kéo dài.
- Khó tập trung.
- Giảm khả năng ghi nhớ.
- Hiệu suất học tập và làm việc giảm.
- Dễ cáu gắt.
Theo WHO, thiếu sắt là tình trạng thiếu vi chất phổ biến nhất trên toàn cầu. Đánh giá tình trạng thiếu sắt cần dựa trên xét nghiệm ferritin kết hợp với các chỉ số huyết học, không nên chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng. Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu cho thấy điều trị thiếu sắt ở những người thực sự thiếu có thể cải thiện sự tỉnh táo, khả năng chú ý và chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa người khỏe mạnh sẽ cải thiện trí nhớ nếu uống thêm sắt.
Hiểu lầm thường gặp: Nhiều người cho rằng cứ hay quên là nên uống viên sắt. Thực tế, bổ sung sắt khi không thiếu có thể gây táo bón, khó chịu tiêu hóa và lâu dài làm tăng tích lũy sắt trong cơ thể ở một số người có bệnh lý di truyền. Các hướng dẫn hiện nay đều khuyến cáo chỉ bổ sung sau khi được đánh giá tình trạng thiếu sắt.
2. Mối liên quan vitamin D với suy giảm nhận thức
Vitamin D được biết đến nhiều với vai trò đối với xương, nhưng các thụ thể vitamin D cũng hiện diện ở nhiều vùng của não liên quan đến học tập và ghi nhớ. Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận người có nồng độ vitamin D thấp thường có nguy cơ suy giảm nhận thức hoặc sa sút trí tuệ cao hơn.
Quan trọng hơn, phân tích tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng gần đây cho thấy việc bổ sung vitamin D không cải thiện rõ rệt chức năng nhận thức ở phần lớn người trưởng thành nếu họ không có chỉ định điều trị thiếu vitamin D.
Năm 2024, Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ cũng cập nhật hướng dẫn mới, nhấn mạnh không khuyến cáo xét nghiệm hoặc bổ sung vitamin D đại trà chỉ nhằm phòng ngừa các bệnh mạn tính hay cải thiện chức năng não ở người khỏe mạnh.
3. Tác dụng của magie với trí nhớ
Magie tham gia hơn 300 phản ứng sinh hóa trong cơ thể, bao gồm dẫn truyền thần kinh, điều hòa hoạt động của các tế bào thần kinh và chức năng của thụ thể NMDA - một cấu trúc quan trọng trong quá trình học tập và ghi nhớ. Thiếu magie có thể gây mệt mỏi, mất ngủ, lo âu, chuột rút, giảm khả năng tập trung… Do những triệu chứng này, nhiều người cảm thấy "não hoạt động kém" khi thiếu magie.
Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay vẫn chưa đủ để kết luận rằng bổ sung magie giúp phòng ngừa suy giảm nhận thức hoặc cải thiện trí nhớ. Các nghiên cứu còn ít, quy mô nhỏ và kết quả chưa thống nhất. Điều này có nghĩa là magie vẫn rất cần thiết cho hoạt động thần kinh bình thường, nhưng chưa thể coi là "viên uống tăng trí nhớ".
4. Không phải cứ hay quên là do thiếu vi chất
Giảm trí nhớ và giảm tập trung có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như:
- Thiếu ngủ kéo dài.
- Căng thẳng hoặc lo âu.
- Trầm cảm.
- Bệnh tuyến giáp.
- Tác dụng phụ của thuốc.
- Thiếu vitamin B12.
- Bệnh lý thần kinh.
- Tuổi cao…
Vì vậy, nếu chỉ dựa vào triệu chứng để tự mua thực phẩm bổ sung, người bệnh có thể bỏ sót nguyên nhân thực sự. WHO cũng nhấn mạnh thiếu vi chất không chỉ gây giảm năng lượng mà còn ảnh hưởng đến khả năng học tập, năng suất lao động và sức khỏe nói chung. Tuy nhiên, việc đánh giá cần dựa trên khám lâm sàng kết hợp xét nghiệm phù hợp.
5. Khi nào nên nghĩ đến việc kiểm tra vi chất?
Người dân nên trao đổi với bác sĩ nếu xuất hiện các biểu hiện như:
- Mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân.
- Khó tập trung nhiều tuần.
- Giảm trí nhớ ảnh hưởng công việc.
- Hoa mắt, chóng mặt.
- Da xanh, móng giòn.
- Có bệnh lý đường tiêu hóa làm giảm hấp thu.
- Chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt hoặc có nguy cơ thiếu dinh dưỡng.
Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm phù hợp như công thức máu, ferritin, vitamin D hoặc các xét nghiệm khác tùy từng trường hợp, thay vì kiểm tra hàng loạt.
WHO khuyến cáo một chế độ ăn cân đối, đa dạng vẫn là nền tảng để cung cấp đầy đủ vi chất cho cơ thể. Đồng thời, các bằng chứng mạnh hiện nay cho thấy những yếu tố có lợi nhất đối với sức khỏe não bộ gồm: Chế độ ăn lành mạnh (đặc biệt kiểu Địa Trung Hải hoặc MIND), hoạt động thể lực đều đặn, ngủ đủ giấc, kiểm soát huyết áp, đái tháo đường và mỡ máu, duy trì hoạt động trí não và giao tiếp xã hội. Ngược lại, WHO không khuyến cáo sử dụng vitamin hoặc đa vi chất thường quy chỉ để phòng ngừa suy giảm nhận thức ở người khỏe mạnh.
Thiếu sắt là tình trạng có bằng chứng rõ ràng nhất liên quan đến giảm khả năng tập trung và hiệu suất nhận thức, đặc biệt khi đã xuất hiện thiếu máu. Đối với vitamin D và magie, các nghiên cứu cho thấy có mối liên quan với sức khỏe não bộ, nhưng bằng chứng hiện nay chưa đủ để khẳng định bổ sung hai vi chất này sẽ cải thiện trí nhớ ở người không thiếu.
Điều quan trọng là không nên tự ý sử dụng thực phẩm bổ sung khi chưa xác định tình trạng thiếu hụt. Nếu thường xuyên mệt mỏi, giảm tập trung hoặc suy giảm trí nhớ kéo dài, người dân nên được khám và đánh giá toàn diện để tìm đúng nguyên nhân và điều trị phù hợp.
DS. Thu Giang (suckhoedoisong.vn/