Iod là một vi chất thiết yếu mà cơ thể không thể tự tổng hợp được, hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn thực phẩm nạp vào hàng ngày. Thiếu hụt vi chất này, đặc biệt là trong giai đoạn bào thai và những năm đầu đời, có thể để lại những tổn thương vĩnh viễn đối với trí tuệ của trẻ.
Iod là một nguyên tố cần thiết cho sự phát triển bình thường của cơ thể, nhất là não bộ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thiếu hụt iod được coi là nguyên nhân hàng đầu có thể phòng ngừa được gây ra tình trạng suy giảm trí tuệ và tổn thương não ở trẻ em trên toàn cầu.
Theo TS.BS. Nguyễn Trọng Hưng - Viện Dinh dưỡng Quốc gia, iod rất quan trọng với bào thai, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Nó cần thiết cho sự phát triển của não và hệ thần kinh, 5 giác quan, sự tập trung và sự phối hợp.
1. Vai trò của iod đối với sự phát triển não bộ
Tuyến giáp sử dụng iod để tổng hợp các hormone giáp trạng như thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) - những yếu tố đóng vai trò điều hành sự phát triển của hệ thần kinh trung ương ngay từ giai đoạn bào thai. Các hormone này kích thích quá trình phân chia và biệt hóa tế bào não, đồng thời thúc đẩy việc hình thành các sợi nhánh cùng synap thần kinh để truyền dẫn tín hiệu giữa các tế bào.
Hormone tuyến giáp còn tham gia trực tiếp vào quá trình myelin hóa, tức là tạo ra lớp màng bao bọc các sợi thần kinh nhằm đảm bảo tín hiệu được truyền đi nhanh chóng và chính xác. Do đó, tình trạng thiếu iod dẫn đến suy giảm hormone giáp trạng sẽ làm gián đoạn các cơ chế này, gây ra những tổn thương vĩnh viễn và ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng xử lý thông tin của não bộ.
2. Các hệ lụy của thiếu iod đối với trẻ theo từng giai đoạn phát triển
Theo một đánh giá năm 2025, trẻ sơ sinh và trẻ em có mẹ bị thiếu iod khi mang thai hoặc cho con bú có thể bị giảm chỉ số IQ, chậm phát triển ngôn ngữ và lời nói, suy giảm chức năng điều hành và trong trường hợp nghiêm trọng là còi cọc...
Tùy thuộc vào thời điểm và mức độ thiếu hụt iod, mức độ ảnh hưởng đến trí tuệ và thần kinh của trẻ sẽ có những biểu hiện khác nhau:
Giai đoạn thai kỳ: Nguy cơ bào thai nguy hiểm nhất
Trong 12 - 20 tuần đầu của thai kỳ, thai nhi phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn hormone tuyến giáp từ người mẹ truyền qua nhau thai. Nếu người mẹ bị thiếu iod nghiêm trọng trong thời gian này, thai nhi có nguy cơ mắc chứng đần độn bẩm sinh (Cretinism). Trẻ sinh ra không chỉ bị đần độn nặng về trí tuệ mà còn kèm theo các dị tật thần kinh như điếc, câm, liệt cứng hai chân và lác mắt.
Giai đoạn sơ sinh và trẻ nhỏ: Suy giảm chỉ số thông minh (IQ)
Ở mức độ nhẹ và trung bình, tình trạng thiếu hụt iod thường không gây ra các biểu hiện đần độn rõ rệt nhưng vẫn âm thầm làm suy giảm đáng kể năng lực trí tuệ của trẻ. Theo các nghiên cứu tổng hợp từ WHO và UNICEF, trẻ em sống tại những vùng thiếu iod nghiêm trọng có chỉ số IQ trung bình thấp hơn từ 10 - 15 điểm so với những trẻ được cung cấp đầy đủ vi chất này.
Sự suy giảm chỉ số thông minh này trực tiếp dẫn đến những hạn chế lớn trong nhận thức và quá trình học tập. Trẻ bị thiếu iod thường xuyên kém tập trung, giảm khả năng ghi nhớ, phản xạ chậm chạp và gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp thu kiến thức cũng như phát triển tư duy khi đến trường.
Độ tuổi đi học: Rối loạn giảm chú ý và chậm phát triển kỹ năng
Thiếu iod làm giảm sự nhạy bén của hệ thần kinh, dẫn đến tình trạng trẻ lười vận động trí óc, dễ mệt mỏi và thiếu sự linh hoạt trong các hoạt động giao tiếp xã hội. Tình trạng này kéo dài sẽ cản trở quá trình phát triển tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề của trẻ khi trưởng thành.
3. Giải pháp phòng ngừa thiếu iod an toàn và hiệu quả
Theo TS.BS. Nguyễn Trọng Hưng, các nghiên cứu trên thế giới cho thấy, bổ sung iod vào thức ăn có hiệu quả phòng chống các rối loạn do thiếu iod. Việc sử dụng muối iod thường xuyên và lâu dài là một biện pháp đơn giản, tiết kiệm và hiệu quả để phòng rối loạn do thiếu iod.
Việc bổ sung muối iod vào khẩu phần ăn gia đình hàng ngày giúp đảm bảo nhu cầu iod cơ bản cho cả người lớn và trẻ em.
Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, đặc biệt là khi đang mang thai và cho con bú, có nhu cầu iod cao hơn người bình thường. Các nhà khoa học đã khuyến cáo rằng tất cả phụ nữ đang mang thai, đang cho con bú hoặc đang chuẩn bị mang thai nên bổ sung 150 mcg iod mỗi ngày vì họ khó có thể nhận được tất cả lượng iod cần thiết mỗi ngày. Cần chủ động bổ sung các thực phẩm giàu iod như hải sản (cá biển, tôm, hàu), tảo biển, trứng và sữa tươi.
Iod trong muối hoặc thực phẩm dễ bị bay hơi khi gặp nhiệt độ cao trong thời gian dài. Do đó, nên nêm muối iod khi thức ăn đã nấu chín hoặc chuẩn bị tắt bếp để giữ lại lượng iod tối đa.