Trong thực tế, không ít phụ huynh chỉ nhận ra vấn đề khi nhìn lại hành trình phát triển của con và tự hỏi: “Sao trước đây con từng làm được, mà bây giờ thì không?”. Bài viết này giúp cha mẹ hiểu đúng thoái lui phát triển ở trẻ, phân biệt với chậm phát triển, nhận diện những biểu hiện thường gặp, cũng như làm rõ mối liên quan với rối loạn phổ tự kỷ.
Thoái lui phát triển ở trẻ là gì và khác gì với chậm phát triển?
Về mặt phát triển, thoái lui phát triển ở trẻ được hiểu là tình trạng trẻ mất đi hoặc suy giảm những kỹ năng đã từng hình thành, có thể bao gồm ngôn ngữ, giao tiếp xã hội, hành vi chơi hoặc kỹ năng thích nghi. Điểm then chốt nằm ở việc kỹ năng đó đã từng xuất hiện, chứ không phải chưa bao giờ có.
Trong khi đó, chậm phát triển là khi trẻ đạt các mốc kỹ năng muộn hơn so với mốc trung bình, nhưng vẫn tiến triển theo chiều hướng đi lên. Ví dụ, một trẻ 2 tuổi chưa nói được nhiều nhưng dần dần bắt đầu bập bẹ, giao tiếp nhiều hơn vẫn được xem là chậm phát triển, không phải thoái lui.
Sự phân biệt này rất quan trọng vì:
- Chậm phát triển thường cần theo dõi và hỗ trợ phù hợp theo thời gian.
- Thoái lui phát triển ở trẻ lại đặt ra nghi vấn về những thay đổi trong phát triển thần kinh hoặc môi trường sống, do đó cần được đánh giá kỹ hơn.
Cha mẹ có thể nhận thấy những tình huống như:
- Trẻ từng gọi “ba”, “mẹ”, sau đó không còn gọi nữa.
- Trẻ từng chủ động chỉ tay, giao tiếp mắt, nhưng dần dần ít đáp lại.
- Trẻ từng thích chơi cùng người khác, nhưng sau đó thu mình và chơi đơn lẻ.
Những thay đổi này, nếu kéo dài và rõ rệt, không nên được xem nhẹ như một giai đoạn thoáng qua.
Những biểu hiện thường gặp của thoái lui phát triển ở trẻ
Thoái lui phát triển ở trẻ có thể biểu hiện ở một lĩnh vực hoặc nhiều lĩnh vực cùng lúc, với mức độ khác nhau ở mỗi trẻ. Việc nhận diện đòi hỏi quan sát sự thay đổi theo thời gian, thay vì đánh giá qua một thời điểm đơn lẻ.
Thoái lui ngôn ngữ
- Trẻ ít nói dần, mất những từ đã từng sử dụng.
- Không còn gọi tên người thân quen.
- Giảm khả năng bắt chước âm thanh, từ ngữ.
- Ít phản ứng khi được gọi tên.
Thoái lui ngôn ngữ thường không chỉ là “nói ít hơn”, mà đi kèm với giảm nhu cầu giao tiếp.
Thoái lui giao tiếp – xã hội
- Giảm giao tiếp mắt.
- Ít chia sẻ cảm xúc, ít đưa đồ vật cho người khác xem.
- Ít phản hồi khi người lớn tương tác.
- Có xu hướng thu mình.
Những biểu hiện này dễ bị nhầm với tính cách trầm hoặc “con ít nói”.
Thoái lui hành vi và chơi
- Trẻ mất hứng thú với trò chơi từng yêu thích.
- Tăng hành vi chơi lặp lại, đơn điệu.
- Giảm chơi giả vờ hoặc chơi tương tác.
Điều cần lưu ý là thoái lui phát triển ở trẻ thường diễn ra dần dần, khiến nhiều gia đình chỉ nhận ra khi nhìn lại cả một giai đoạn.
Thoái lui phát triển ở trẻ và mối liên quan với rối loạn phổ tự kỷ
Nhiều nghiên cứu cho thấy một tỷ lệ trẻ trong rối loạn phổ tự kỷ có biểu hiện thoái lui phát triển, thường xuất hiện trong khoảng 15–30 tháng tuổi. Trẻ có thể mất dần kỹ năng ngôn ngữ, giao tiếp xã hội hoặc chơi tương tác.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh một cách thận trọng:
- Thoái lui phát triển ở trẻ không đồng nghĩa chắc chắn với rối loạn phổ tự kỷ.
- Không phải mọi trẻ tự kỷ đều có thoái lui, và không phải mọi trường hợp thoái lui đều dẫn đến chẩn đoán tự kỷ.
Vì vậy, thoái lui phát triển nên được xem là dấu hiệu cảnh báo quan trọng, cho thấy trẻ cần được sàng lọc và đánh giá phát triển chuyên môn, thay vì tự kết luận hoặc trì hoãn.
Vì sao thoái lui phát triển ở trẻ dễ bị bỏ sót hoặc hiểu sai?
Trong thực tế, nhiều trường hợp thoái lui phát triển ở trẻ không được phát hiện sớm do:
- Phụ huynh tin rằng trẻ đang trải qua một “giai đoạn”.
- So sánh với trẻ khác thay vì theo dõi chính con mình.
- Thiếu thông tin về khái niệm thoái lui phát triển.
- Sự suy giảm kỹ năng diễn ra từ từ, khó nhận ra.
Sự trì hoãn này có thể khiến cơ hội can thiệp sớm bị thu hẹp, trong khi những năm đầu đời là giai đoạn não bộ có tính linh hoạt cao.
Khi nghi ngờ thoái lui phát triển ở trẻ, cha mẹ nên làm gì?
Khi nhận thấy dấu hiệu thoái lui phát triển ở trẻ, cha mẹ cần giữ thái độ bình tĩnh và chủ động:
- Quan sát và ghi nhận các kỹ năng trẻ đã từng có và thời điểm bắt đầu thay đổi.
- Trao đổi với giáo viên mầm non hoặc người chăm sóc trẻ.
- Tìm đến sàng lọc và đánh giá phát triển tại các cơ sở chuyên môn.
Trong nhiều trường hợp, can thiệp sớm mang lại lợi ích rõ rệt:
- Giúp trẻ phục hồi và phát triển kỹ năng tốt hơn.
- Giúp gia đình hiểu đúng nhu cầu của trẻ.
- Hỗ trợ cha mẹ điều chỉnh cách tương tác và kỳ vọng.
Can thiệp sớm không phải là “dán nhãn”, mà là một quá trình hỗ trợ phù hợp với từng trẻ, dựa trên đánh giá khoa học.
Kết luận
Thoái lui phát triển ở trẻ là hiện tượng mất hoặc suy giảm những kỹ năng đã từng có, khác với chậm phát triển và cần được theo dõi nghiêm túc. Dù không đồng nghĩa chắc chắn với rối loạn phổ tự kỷ, đây vẫn là dấu hiệu cảnh báo quan trọng mà cha mẹ và người chăm sóc không nên bỏ qua.
Hiểu đúng thoái lui phát triển ở trẻ, quan sát kịp thời và tìm kiếm hỗ trợ phù hợp có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong hành trình phát triển của trẻ, đồng thời giúp gia đình đồng hành cùng con một cách khoa học và nhân văn hơn.
Reference
Raising Children Network (Australian Government). (n.d.). Developmental regression: When children lose skills. Retrieved from https://raisingchildren.net.au/toddlers/development/development-tracker-1-3-years/developmental-regression
Pena, J. A. (2025, January 14). Developmental regression in children: A clinical perspective. MedLink Neurology. https://www.medlink.com/news/developmental-regression-in-children-a-clinical-perspective.
Therapy & Wellness Connection. (2021, December 3). Child developmental regression & what to do about it. https://therapyandwellnessconnection.com/speech-therapy/child-developmental-regression-what-to-do-about-it/