Mỗi dịp tháng Bảy, trên khắp mọi miền đất nước lại diễn ra nhiều hoạt động tưởng niệm, thăm hỏi gia đình chính sách, chăm sóc thương binh, bệnh binh và tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc. Những nén hương được thắp lên, những ngọn nến lung linh tại nghĩa trang liệt sĩ và những cuộc gặp gỡ đầy xúc động nhắc chúng ta nhớ rằng cuộc sống bình yên hôm nay đã được đánh đổi bằng rất nhiều mất mát.

Nhưng lòng biết ơn không nên chỉ được đánh thức trong một vài ngày kỷ niệm. Đó không phải là cảm xúc nhất thời, càng không chỉ nằm trong những lời nói trang trọng. Lòng biết ơn cần được nuôi dưỡng như một phẩm chất sống, bắt đầu từ những điều rất gần gũi trong mỗi gia đình.

Nhiều cha mẹ mong con biết ơn nên thường xuyên nhắc nhở: phải biết kính trọng ông bà, biết thương cha mẹ, biết ơn thầy cô, biết trân trọng những người đã giúp đỡ mình. Những lời dạy ấy là cần thiết, nhưng trẻ nhỏ không hình thành nhân cách chỉ bằng những điều được nghe.

Các em quan sát cách người lớn đối xử với ông bà khi tuổi cao, sức yếu; cách cha mẹ nhắc đến những người từng giúp mình trong lúc khó khăn; cách gia đình ứng xử với người lao động, người yếu thế và những người không mang lại lợi ích trực tiếp. Từ những điều rất nhỏ đó, trẻ dần hiểu lòng biết ơn là gì.

Một người cha có thể dạy con phải kính trọng ông bà, nhưng nếu chính ông thường xuyên thiếu kiên nhẫn với cha mẹ mình, bài học ấy khó chạm đến đứa trẻ. Một người mẹ có thể yêu cầu con phải biết ơn, nhưng nếu trong gia đình, mọi sự hy sinh đều bị xem là điều đương nhiên, trẻ cũng khó học được cách ghi nhận công sức của người khác.

Ngược lại, khi cha mẹ biết nói lời cảm ơn với nhau, biết nhắc đến người đã từng cưu mang gia đình, biết chăm sóc cha mẹ già bằng sự tôn trọng, trẻ sẽ hiểu rằng biết ơn không phải là bổn phận nặng nề. Đó là cách con người gìn giữ tình nghĩa và làm cho các mối quan hệ trở nên bền vững hơn.

Lòng biết ơn trước hết được hình thành từ khả năng nhìn thấy những điều mình đang nhận được. Một bữa cơm có người chuẩn bị, bộ quần áo sạch sẽ, con đường đến trường an toàn hay cơ hội được học tập đều có công sức của rất nhiều người phía sau.

Nếu trẻ được đáp ứng mọi nhu cầu nhưng không bao giờ được giúp nhận ra giá trị của lao động, các em dễ xem những điều mình có là hiển nhiên. Khi ấy, cuộc sống càng đầy đủ, con người đôi khi càng khó cảm thấy đủ đầy.

Nuôi dưỡng lòng biết ơn không có nghĩa là thường xuyên nhắc trẻ rằng cha mẹ đã vất vả như thế nào để các em cảm thấy mắc nợ. Biết ơn không thể được xây dựng bằng cảm giác tội lỗi. Một đứa trẻ không nên phải sống trong áp lực rằng mọi sự chăm sóc của cha mẹ đều là món nợ phải trả.

Điều trẻ cần là được hướng dẫn để hiểu rằng mình đang sống trong một mạng lưới của yêu thương, lao động và trách nhiệm. Cha mẹ chăm sóc con bằng tình yêu; con trân trọng điều đó bằng cách sống tử tế, biết tự lập, biết sẻ chia và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Trong gia đình, lòng biết ơn có thể bắt đầu từ những việc đơn giản: cùng con chuẩn bị bữa cơm, hỏi thăm ông bà, nhường chỗ cho người lớn tuổi, gửi lời cảm ơn đến thầy cô hoặc cùng tham gia một hoạt động vì cộng đồng. Quan trọng hơn, người lớn cần giải thích để trẻ hiểu ý nghĩa của những việc mình đang làm, thay vì biến chúng thành hình thức bắt buộc.

Với đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, trẻ cũng cần được tiếp cận bằng những câu chuyện chân thật, gần gũi với lứa tuổi. Đó có thể là câu chuyện về một người thân từng đi qua chiến tranh, một gia đình liệt sĩ trong khu phố hay một người thương binh vẫn âm thầm lao động, đóng góp cho xã hội.

Khi được nghe bằng sự chân thành, lịch sử không còn là những con số và mốc thời gian xa xôi. Trẻ hiểu rằng phía sau nền hòa bình là số phận của những con người cụ thể, những người mẹ đã mất con, những người vợ chờ chồng và những người trở về với thương tích theo suốt cuộc đời.

Lòng biết ơn quá khứ không nhằm giữ người trẻ lại trong đau thương. Trái lại, đó là cách giúp các em hiểu giá trị của hiện tại và có trách nhiệm hơn với tương lai.

Sự tri ân ý nghĩa nhất không chỉ nằm ở bó hoa đặt trước đài tưởng niệm, mà còn ở cách thế hệ hôm nay học tập, lao động, tuân thủ pháp luật và sống có ích. Một người trẻ trung thực trong thi cử, có trách nhiệm trong công việc, không thờ ơ trước khó khăn của cộng đồng cũng đang thể hiện lòng biết ơn với những thế hệ đã hy sinh để mình có cơ hội sống trong hòa bình.

Ở góc độ sức khỏe tinh thần, lòng biết ơn còn giúp con người nhận ra rằng cuộc sống không chỉ được tạo nên bởi những điều thiếu hụt. Trong nhịp sống hiện đại, trẻ em và người lớn dễ bị cuốn vào sự so sánh, luôn nhìn thấy những gì người khác có mà mình chưa có.

Khi biết trân trọng những điều đang hiện diện, con người có xu hướng sống cân bằng hơn, ít bị chi phối bởi ganh đua và cảm giác bất mãn. Tuy nhiên, biết ơn không có nghĩa là phủ nhận khó khăn hoặc yêu cầu một người đang tổn thương phải vui vẻ với hoàn cảnh của mình. Lòng biết ơn là khả năng nhìn thấy điều tốt đẹp mà không né tránh những vấn đề cần được giải quyết.

Gia đình chính là nơi đầu tiên giúp trẻ xây dựng khả năng ấy. Một mái nhà không cần hoàn hảo mới có thể nuôi dưỡng những đứa trẻ biết ơn. Điều quan trọng là trong gia đình có sự tôn trọng, có những cuộc trò chuyện thật lòng và có cách ứng xử nhất quán giữa lời nói với hành động.

Cha mẹ không cần giảng cho con những bài học quá lớn. Hãy để trẻ nhìn thấy người lớn biết nhận lỗi, biết cảm ơn, biết giữ lời và không quên người đã từng giúp đỡ mình. Hãy cho con cơ hội tham gia công việc gia đình để hiểu mỗi sự tiện nghi đều đến từ lao động. Hãy kể cho con nghe về nguồn cội, về ông bà, về quê hương và những người đã góp phần tạo nên cuộc sống hôm nay.

Đồng thời, trẻ cũng cần được ghi nhận. Một đứa trẻ thường xuyên bị phủ nhận công sức sẽ khó học cách trân trọng nỗ lực của người khác. Khi cha mẹ biết cảm ơn con vì một việc nhỏ, biết ghi nhận sự tiến bộ thay vì chỉ nhìn vào thiếu sót, trẻ sẽ hiểu lòng biết ơn cần được trao đi bằng sự chân thành.

Không ai sinh ra đã biết sống biết ơn. Đó là phẩm chất được bồi đắp qua từng ngày, trong cách con người nhìn nhận những gì mình nhận được và lựa chọn đáp lại cuộc đời.

Ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7 là dịp để mỗi gia đình nhắc lại những câu chuyện của lịch sử và bày tỏ sự tri ân với người có công. Nhưng giá trị sâu xa hơn của ngày này là giúp thế hệ hôm nay hiểu rằng hòa bình, độc lập và cuộc sống bình thường chưa bao giờ là điều tự nhiên mà có.

Khi lòng biết ơn trở thành một phần trong nếp sống gia đình, trẻ sẽ không cần chờ đến một ngày kỷ niệm mới nhớ về người đã hy sinh, không cần ai nhắc mới biết quan tâm đến ông bà, cha mẹ và không xem sự giúp đỡ của người khác là điều hiển nhiên.