P.V: Thưa bà, những ngày qua trên mạng xã hội xuất hiện khá nhiều phụ huynh thường xuyên khoe thành tích, điểm số của con. Bà nhìn nhận hiện tượng này như thế nào dưới góc độ tâm lý giáo dục?
Tiến sĩ Trần Hằng Ly: Dưới góc độ tâm lý học, việc cha mẹ tự hào, vui mừng trước sự cố gắng và kết quả học tập của con là điều rất tự nhiên. Những lời khen, sự ghi nhận đúng lúc có thể tạo động lực tích cực, giúp trẻ cảm thấy được quan tâm và khích lệ.
Tuy nhiên, khi việc chia sẻ thành tích, điểm số của con trên mạng xã hội diễn ra quá thường xuyên, mang tính khoe mẽ hoặc so sánh, thì cần nhìn nhận thận trọng. Lúc này, thành tích học tập của trẻ có thể bị biến thành “hình ảnh đại diện” cho sự thành công của cha mẹ hoặc gia đình. Trẻ dễ hình thành cảm giác rằng, mình chỉ được ghi nhận khi đạt điểm cao, có giải thưởng, có Giấy khen. Điều này không có lợi cho sự phát triển tâm lý lành mạnh của các em.
P.V: Vậy, việc quá chú trọng vào điểm số và thành tích có thể tạo ra những áp lực gì đối với học sinh, đặc biệt là học sinh tiểu học và THCS?
Tiến sĩ Trần Hằng Ly: Học sinh tiểu học và THCS đang ở giai đoạn hình thành lòng tự tin, cảm xúc tự giá trị và động cơ học tập. Nếu người lớn quá chú trọng điểm số, trẻ có thể rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu, sợ mắc lỗi, sợ bị so sánh hoặc sợ làm cha mẹ thất vọng.
Với học sinh tiểu học, các em còn nhỏ, nhu cầu được vui chơi, khám phá và học tập trong sự nhẹ nhàng là rất quan trọng. Nếu bị áp lực thành tích quá sớm, trẻ dễ mất hứng thú học tập.
Với học sinh THCS, đây là lứa tuổi nhạy cảm, các em bắt đầu so sánh mình với bạn bè và rất dễ tổn thương trước những đánh giá từ người khác. Việc bị đặt nặng điểm số có thể khiến các em tự ti, chán học, thu mình hoặc học tập trong tâm thế đối phó.
 |
| Học sinh tiểu học và THCS đang ở giai đoạn hình thành lòng tự tin, cảm xúc tự giá trị và động cơ học tập. Ảnh: Mỹ Hà |
P.V: Nhìn ở chiều hướng ngược lại, với những học sinh không đạt thành tích nổi bật, việc thường xuyên nhìn thấy bạn bè được “vinh danh” trên mạng có thể tạo ra cảm giác tự ti hoặc áp lực ra sao?
Tiến sĩ Trần Hằng Ly: Với những học sinh không có thành tích nổi bật, việc thường xuyên nhìn thấy bạn bè được khen ngợi, được “vinh danh” trên mạng xã hội có thể tạo ra cảm giác tự ti, thua kém hoặc bị bỏ lại phía sau. Các em có thể nghĩ rằng, mình không giỏi, không đáng tự hào, thậm chí không được cha mẹ yêu thương bằng những bạn đạt thành tích cao.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở lứa tuổi THCS, khi nhu cầu được công nhận và sự nhạy cảm với so sánh xã hội rất mạnh. Nếu không được người lớn định hướng, trẻ có thể hình thành suy nghĩ tiêu cực về bản thân. Trong khi đó, mỗi học sinh có tốc độ phát triển, thế mạnh và hoàn cảnh khác nhau. Không phải em nào cũng nổi bật về điểm số, nhưng các em vẫn có những giá trị riêng cần được nhìn thấy và khích lệ.
P.V: Như bà đã nhìn nhận, việc một người bố, người mẹ có con học tốt muốn được khoe thành tích của con là điều tự nhiên, bình thường. Vậy, đâu là ranh giới giữa việc động viên, tự hào về con với việc vô tình tạo áp lực hoặc biến con thành “công cụ thành tích” trên mạng xã hội?
Tiến sĩ Trần Hằng Ly: Ranh giới nằm ở mục đích, cách thể hiện và cảm nhận của đứa trẻ. Nếu cha mẹ chia sẻ với tinh thần ghi nhận sự cố gắng, sự tiến bộ của con và tôn trọng cảm xúc của con, đó là sự động viên tích cực. Nhưng nếu việc chia sẻ nhằm khoe khoang, so sánh, tìm kiếm sự ngưỡng mộ từ người khác hoặc khiến trẻ cảm thấy mình phải luôn giỏi, luôn đạt điểm cao để cha mẹ hài lòng, thì rất dễ trở thành áp lực.
Một câu hỏi phụ huynh nên tự đặt ra là: “Sau khi mình đăng tải thành tích này, con có cảm thấy vui, được tôn trọng và được khích lệ không, hay con cảm thấy áp lực phải tiếp tục đạt kết quả cao hơn?”. Nếu trẻ cảm thấy căng thẳng, xấu hổ, không thoải mái hoặc sợ lần sau không đạt được như vậy, thì việc chia sẻ ấy đã vượt qua giới hạn của sự động viên lành mạnh.
 |
| Ở lứa tuổi THCS, khi nhu cầu được công nhận và sự nhạy cảm với so sánh xã hội rất mạnh. Ảnh: Mỹ Hà |
 |
| Với học sinh tiểu học, các em còn nhỏ, nhu cầu được vui chơi, khám phá và học tập trong sự nhẹ nhàng là rất quan trọng. Ảnh: Mỹ Hà |
P.V: Nhìn vào điểm số của học sinh, dễ dàng nhận thấy hiện nay có tình trạng nhiều học sinh đạt điểm rất cao, thậm chí “mưa điểm 9, điểm 10”. Điều này phản ánh tín hiệu tích cực hay cũng đặt ra những băn khoăn về chất lượng, cách đánh giá? Vậy, trước thực tế này, gia đình và nhà trường cần làm gì để giúp học sinh phát triển toàn diện thay vì chỉ chạy theo thành tích?
Tiến sĩ Trần Hằng Ly: Việc nhiều học sinh đạt điểm cao có thể phản ánh sự quan tâm của gia đình, sự nỗ lực của nhà trường và cố gắng của học sinh. Tuy nhiên, hiện tượng “mưa điểm 9, điểm 10” cũng đặt ra những băn khoăn nhất định về cách đánh giá, về độ phân hóa của bài kiểm tra và về việc điểm số đã phản ánh đúng năng lực thực chất của học sinh hay chưa.
Trong giáo dục, điểm số là cần thiết, nhưng không nên là thước đo duy nhất. Một học sinh phát triển tốt không chỉ là học sinh có điểm cao, mà còn cần có năng lực tự học, khả năng giao tiếp, hợp tác, sáng tạo, biết ứng xử, biết vượt qua khó khăn và có đời sống tinh thần lành mạnh.
Gia đình và nhà trường cần chuyển từ tư duy “học để lấy điểm cao” sang “học để phát triển năng lực”. Cần ghi nhận cả quá trình nỗ lực, sự tiến bộ, thái độ học tập, kỹ năng sống và phẩm chất của học sinh. Khi đánh giá học sinh toàn diện hơn, áp lực thành tích sẽ giảm đi và việc học sẽ trở nên có ý nghĩa hơn.
 |
| Khi đánh giá học sinh toàn diện hơn, áp lực thành tích sẽ giảm đi và việc học sẽ trở nên có ý nghĩa hơn. Ảnh: Mỹ Hà |
P.V: Như bà đã chia sẻ để có được điểm số cao, cần tổng hợp từ nhiều yếu tố, trong đó có cả sự nỗ lực không nhỏ của các em học sinh. Nhưng bên cạnh đó, nếu quá chú trọng vào giáo dục điểm số cũng sẽ dẫn đến nhiều vấn đề khác. Theo bà, trong giáo dục hiện đại, điểm số nên được nhìn nhận như thế nào để vừa khuyến khích học sinh cố gắng, vừa không tạo áp lực quá mức?
Tiến sĩ Trần Hằng Ly: Tôi cho rằng, trong giáo dục hiện đại, điểm số nên được nhìn nhận như một kênh phản hồi về quá trình học tập, chứ không phải là thước đo duy nhất về giá trị của học sinh. Điểm số giúp giáo viên, học sinh và phụ huynh biết được học sinh đang ở đâu, cần hỗ trợ gì, cần điều chỉnh phương pháp học tập như thế nào.
Điều quan trọng là người lớn không nên dùng điểm số để dán nhãn trẻ là “giỏi”, “kém”, “ngoan” hay “không ngoan”. Cùng một điểm số, điều cần quan tâm là trẻ đã cố gắng ra sao, tiến bộ như thế nào, gặp khó khăn ở đâu và cần được hỗ trợ điều gì.
Khi điểm số được sử dụng như một công cụ phản hồi, học sinh sẽ có động lực cố gắng. Nhưng khi điểm số trở thành áp lực, sự so sánh hoặc điều kiện để được yêu thương, nó có thể gây tổn thương tâm lý cho trẻ.
P.V: Một lời động viên, một lời khen sẽ đem đến niềm vui cho con trẻ. Vậy, bà có lời khuyên gì dành cho các bậc phụ huynh trong việc chia sẻ thành tích học tập của con trên mạng xã hội một cách văn minh, tích cực và phù hợp?
Tiến sĩ Trần Hằng Ly: Tôi cho rằng, phụ huynh hoàn toàn có thể chia sẻ niềm vui về sự tiến bộ của con, nhưng cần làm điều đó một cách văn minh, tích cực và tôn trọng trẻ. Trước khi đăng tải điểm số, Giấy khen hoặc hình ảnh của con, cha mẹ nên cân nhắc cảm xúc và quyền riêng tư của trẻ, nhất là với học sinh THCS.
Phụ huynh nên khen ngợi sự nỗ lực nhiều hơn là chỉ khen điểm số; nên nói về quá trình cố gắng của con thay vì chỉ nhấn mạnh kết quả. Không nên so sánh con với bạn bè, anh, chị em hoặc dùng thành tích của con để tạo áp lực cho người khác. Cũng không nên khiến trẻ cảm thấy rằng, chỉ khi đạt thành tích cao thì mới làm cha mẹ tự hào.
 |
| Gia đình và nhà trường cần chuyển từ tư duy “học để lấy điểm cao” sang “học để phát triển năng lực”. Ảnh: Mỹ Hà |
Điều trẻ cần nhất là cảm giác được yêu thương, được chấp nhận và được đồng hành, kể cả khi các em chưa đạt kết quả như mong đợi. Một nền giáo dục lành mạnh bắt đầu từ cách người lớn nhìn nhận đúng về sự phát triển của trẻ: Điểm số quan trọng, nhưng sức khỏe tinh thần, nhân cách, kỹ năng sống và niềm vui học tập của trẻ còn quan trọng hơn.
P.V: Xin cảm ơn Tiến sĩ Trần Hằng Ly!.