NHỮNG GIA TỘC “CHA TRUYỀN CON NỐI”
Nhìn lại diễn trình lịch sử hình thành và phát triển ĐCTT ở Nam bộ nói chung, vùng đất Sài Gòn – Gia Định một thời nói riêng, cho thấy không ít gia đình có nhiều đời truyền nghề tiếp nối nhau làm rạng danh cho dòng tộc và góp phần giữ gìn, phát huy những giá trị quý báu của di sản ĐCTT. Điển hình ở Tiền Giang có dòng họ Trần, năm đời tiếp nối truyền thống ĐCTT đó là dòng họ bên nội của cố GS.TS. Trần Văn Khê. Khởi đầu từ cụ cố Trần Quang Thọ, một nhạc quan triều đình Huế truyền nghề cho thế hệ thứ hai là ông Trần Quang Diệm; sang thế hệ thứ ba là Trần Quang Triều, Trần Ngọc Viện; đến thế hệ thứ tư là Trần Văn Khê, Trần Văn Trạch (con của cụ Trần Quang Triều) và đến thế hệ thứ năm là GS. Trần Quang Hải (con của cố GS.TS. Trần Văn Khê).
Ở Bạc Liêu cũng có dòng họ Lê nổi tiếng không kém dòng họ Trần, gene di truyền ĐCTT liên tục nhiều đời tính từ cụ Lê Bình An. Cụ An truyền nghề cho con trai Lê Tài Khí (Nhạc Khị) - Trưởng ban cổ nhạc Bạc Liêu lừng lẫy một thời. Nhạc Khị truyền nghề cho con trai là danh cầm Lê Văn Túc (Ba Chột).
Cũng khoảng thời gian trên ở vùng đất Sài Gòn –Gia Định, có gia tộc gắn bó nhiều đời với âm nhạc cổ truyền Nam Bộ. Điển hình như ở Gò Vấp có gia tộc của Th.s - Nhạc sĩ Phan Nhứt Dũng, bốn đời theo dòng Nhạc lễ - Nhạc Tài tử và Cải lương. Từ đời ông cố (không rõ họ tên), tới đời ông nội là cố nghệ nhân Phan Văn Ngàn, đến đời cha của mình là cố Nghệ nhân dân gian Phan Văn Nhứt (tức Tám Nhứt) và tới đời ông. Từ cái nôi truyền thống gia đình, Ths. NS. Phan Nhứt Dũng có được nền tảng kiến thức và thực hành âm nhạc dân tộc giàu kinh nghiệm. Hiện nay, ngoài công việc tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, Ths. NS Dũng là Trưởng Ban Nhạc lễ ở Gò Vấp, đồng thời là Chủ nhiệm CLB ĐCTT và Cải lương Cung Văn hóa Lao động TP.HCM.
 |
| ĐCTT luôn gắn với đời sống của người dân Nam bộ. |
Một gia đình khác có ba đời nối nghiệp đờn ca vang danh vùng Hóc Môn, đó là gia đình của Nghệ nhân Nhân dân Phạm Công Tỵ (Út Tỵ). Từ khi còn là một cậu bé 12 tuổi, ông đã tập tành đờn do cha mình là ông Phạm Văn Sai (nghệ nhân Sáu Đờn) - một thầy Nhạc lễ - Nhạc Tài tử nổi tiếng truyền dạy. Năm 1989, Trung tâm Văn hóa huyện Hốc Môn thành lập thêm CLB ĐCTT, Nghệ nhân Nhân dân Út Tỵ được xem là thành viên nồng cốt của phong trào ĐCTT Nam bộ. Sau khi thành danh, ông tiếp tục “truyền lửa” lại cho hai con trai của mình là Phạm Công Bình và Phạm Công Quyền nối nghiệp truyền thống của dòng tộc.
Ở quận 8, gia đình của Nghệ nhân Nhân dân Phạm Thị Tuyết (Thanh Tuyết) cũng có ba đời theo Nhạc lễ - Tài tử - Cải lương. Chị sinh trưởng trong gia đình có ông nội là Phan Văn Bích (ông nội chị họ Phan chứ không phải họ Phạm - NV), ngoài đời hay gọi ông là Sáu Thời hay Nhạc Thời, một nghệ nhân có tiếng trong giới Nhạc lễ và ĐCTT ở đất Vĩnh Long. Ba của chị là ông Phan Văn Quang (nghệ danh Lê Hoàng Tâm, Nhựt Quang) cũng là một nghệ nhân thuộc hàng lão làng của dòng Nhạc lễ - Tài tử - Cải lương. Từ nhỏ, chị và em trai của mình là nghệ nhân Lê Hoàng Sương đã được cha mình truyền dạy đờn và ca những làn điệu của âm nhạc Tài tử - Cải lương. Cả hai chị em bắt đầu dấn thân theo nghiệp đờn ca đến tận ngày hôm nay…
ĐA DẠNG CÁCH TRUYỀN NGHỀ
Cùng với hình thức truyền dạy “cha truyền con nối”, các nhạc sư, danh cầm của dòng Nhạc lễ xưa nay còn tham gia tổ chức đào tạo chuyên nghiệp, hoặc bán chuyên nghiệp cho bất kỳ môn đồ nào yêu thích loại hình nghệ thuật ĐCTT.
Tại các cơ sở đào tạo chuyên nghiệp ở Nam bộ nói chung và TP.HCM nói riêng, từ năm 1956, Trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn (nay là Nhạc viện TP.HCM) bắt đầu đào tạo ca sĩ, nhạc sĩ âm nhạc cổ truyền và dạy các loại nhạc khí như: Sáo, Tiêu, Tranh, Kìm, Cò, Sến,… Người truyền dạy lúc bấy giờ là những nhạc sư danh tiếng như: Nguyễn Vĩnh Bảo, Nguyễn Văn Thinh (Giáo Thinh), Nguyễn Văn Kỳ (Chín Kỳ), Huỳnh Văn Biểu (Hai Biểu)… Các nhạc sư tên tuổi này đã đào tạo ra nhiều môn đệ giỏi nghề, có nhiều đóng góp trong công tác giữ gìn và phát huy ĐCTT Nam bộ thế kỷ qua. Hiện thời, Nhạc viện TP.HCM không đào tạo nhạc tài tử như thế kỷ trước, các sinh viên khoa Âm nhạc truyền thống chỉ học một số học phần nhạc tài tử trong tổng số các học phần của toàn khóa học.
Còn tại các cơ sở đào tạo bán chuyên nghiệp, hàng năm, đặc biệt là tại TP.HCM – nơi được coi có nhiều ưu thế hơn các tỉnh thành khác trong khu vực, các thiết chế văn hóa (các Trung tâm Văn hóa) trên địa bàn thường xuyên tổ chức lớp bồi dưỡng về ĐCTT.
Thông qua những khóa học này giúp các thành viên trong câu lạc bộ, đội, nhóm và những người đam mê loại hình nghệ thuật ĐCTT có thêm kiến thức, kỹ năng trong nhạc mục Tài tử - Cải lương. Lực lượng truyền dạy là các nghệ nhân trưởng thành trong dân gian, hợp cùng với các nhạc sư giỏi chuyên môn ở các trường nghệ thuật chuyên nghiệp, nhằm góp phần nâng cao trình độ chuyên môn cho các thành viên Câu lạc bộ, đội, nhóm ĐCTT ở địa phương.
 |
|
Hướng dẫn viên giới thiệu về sự ra đời của bản Dạ cổ hoài lang,
tại khu tưởng niệm người khai sinh ra bài ca bất hủ này.
|
Ngoài ra, nhận thấy ĐCTT Nam Bộ là món ăn tinh thần không thể thiếu của cư dân TP.HCM, thời gian qua Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM thực hiện chương trình dạy ca Tài tử trên sóng phát thanh. Mỗi chương trình có thời lượng từ 30 - 40 phút. Truyền dạy từ thấp đến cao, từ bài bản nhỏ đến bài bản lớn. Chương trình nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn nghe đài gần xa. Thông qua chương trình, rất nhiều cá nhân đã biết đờn, ca một số làn điệu của ĐCTT góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị của di sản nghệ thuật độc đáo này.
Ngoài chương trình giảng dạy ĐCTT trên sóng phát thanh, trên địa bàn TP.HCM xuất hiện hình thức truyền dạy nhạc Tài tử thông qua băng cassette, đĩa CD và mạng internet. Thực tế, một số người biết chơi ĐCTT là nhờ học qua hình thức này. Họ đã vận dụng tài liệu, giáo án dạy đờn, dạy ca Tài tử của một số nghệ nhân như: Lê Hoàng Tấn, Ba Tu, Nguyễn Vĩnh Bảo… để học tập, trau dồi chuyên môn và kết quả đạt được đáng khích lệ. Góp góp phần cho phong trào sinh hoạt ĐCTT ở TP.HCM thêm phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức.
Cũng giống các di sản văn hóa phi vật thể khác như Ca trù, Quan họ, Hát xẩm, Hát xoan,… ĐCTT Nam bộ là thể loại âm nhạc được bảo tồn và phát huy trong đời sống cộng đồng thông qua các phương thức hoạt động: sáng tác, trình diễn và truyền dạy. Đối với công tác truyền dạy, không riêng ở TP.HCM, giới chuyên môn và ngành quản lý văn hóa khu vực phía Nam luôn xác định mục đích chính của công việc này là nhằm tạo nguồn lực kế thừa, để góp phần gìn giữ và duy trì loại hình sinh hoạt văn hóa đặc thù của quê hương Nam Bộ. Và trên hết, hoạt động truyền dạy ĐCTT Nam bộ còn nhằm thực hiện cam kết với UNESCO, khi ĐCTT được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nó phải được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giáo dục chính thức và không chính thức tại khắp các tỉnh, thành khu vực phía Nam. Đồng thời, ĐCTT phải liên tục được tái tạo thông qua trao đổi văn hóa, thể hiện sự hòa hợp và tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng dân tộc với nhau. Chính vì vậy mà công tác truyền dạy phải được giới chuyên môn và nhà nước chú trọng, quan tâm và đầu tư. Qua đó, góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị độc đáo của di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật ĐCTT Nam bộ.