Trong cuộc đời mỗi người, có lẽ không phải tất cả những bài học từng được giảng dạy đều còn được nhớ nguyên vẹn. Nhưng cách một người suy nghĩ trước một vấn đề, thái độ khi đối diện với khó khăn hay sự nghiêm túc trong công việc ít nhiều đều mang dấu ấn của quá trình được giáo dục. Có những giá trị mà người thầy vun đắp từ những năm tháng học trò, phải đến khi bước vào đời, trải qua những thử thách và đảm nhận những trách nhiệm nhất định, chúng ta mới cảm nhận được đầy đủ ý nghĩa.
Sự phát triển của khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi phương thức tiếp cận tri thức. Học sinh ngày nay có thể tìm kiếm thông tin, tham khảo nhiều cách giải và nhận được câu trả lời trong thời gian rất ngắn. Tuy nhiên, có được thông tin và có được năng lực là hai vấn đề khác nhau. Biết một lời giải chưa hẳn đã hiểu bản chất vấn đề; tiếp cận nhiều kiến thức chưa đồng nghĩa với khả năng đưa ra những nhận định đúng đắn. Chính trong bối cảnh ấy, vai trò của người thầy càng trở nên quan trọng, không chỉ giúp học sinh hiểu những điều đã biết, mà còn hướng dẫn các em cách tiếp cận những vấn đề chưa biết.
Trong một lớp học, mỗi học sinh có những đặc điểm và thế mạnh riêng. Có em nổi bật về khả năng tính toán, có em giàu trí tưởng tượng, có em không đạt điểm số cao nhưng lại thể hiện sự khéo léo, kiên trì hoặc khả năng tổ chức công việc. Một học sinh ít phát biểu chưa hẳn thiếu hiểu biết, cũng như một học sinh chưa có thành tích nổi bật không có nghĩa là thiếu tiềm năng. Điểm số có giá trị trong đánh giá kết quả học tập, nhưng tương lai của một con người còn được hình thành từ nhiều phẩm chất và năng lực mà những bài kiểm tra chưa thể phản ánh đầy đủ.
 |
| |
Năng lực sư phạm của người thầy vì thế không chỉ thể hiện ở việc giảng dạy tốt một môn học, mà còn ở khả năng nhận ra những điều học sinh cần được bồi dưỡng. Đôi khi, một nhiệm vụ được giao đúng lúc có thể giúp trẻ phát hiện thế mạnh của mình; một cách góp ý phù hợp có thể giúp học sinh nhận ra hạn chế mà không mất đi sự tự tin. Điều đáng quý trong giáo dục là nhìn thấy khả năng phát triển của một đứa trẻ ngay cả khi khả năng ấy chưa được thể hiện bằng thành tích.
Trong giáo dục nhân cách, sự trưởng thành của học sinh cũng được hình thành từ những trải nghiệm rất đỗi bình thường. Cách giáo viên đánh giá một bài làm, giải quyết bất đồng giữa các học sinh hay ứng xử trước sai sót đều chứa đựng những bài học về công bằng, trách nhiệm và cách đối đãi với người khác. Trẻ học về sự trung thực không chỉ qua những lời giảng, mà còn qua việc được khuyến khích thừa nhận lỗi lầm và có cơ hội sửa chữa. Các em hiểu giá trị của kỷ luật không chỉ bằng việc chấp hành nội quy, mà còn từ nhận thức về trách nhiệm của mình đối với tập thể.
 |
| |
Ở đây, cần phân biệt giữa việc giúp học sinh tuân thủ những yêu cầu giáo dục và việc hình thành cho các em ý thức tự giác. Một đứa trẻ làm đúng khi có người nhắc nhở là một kết quả đáng ghi nhận, nhưng biết tự lựa chọn cách hành xử phù hợp khi không có ai giám sát mới là bước tiến quan trọng trong quá trình trưởng thành. Giáo dục không thể chuẩn bị sẵn câu trả lời cho mọi tình huống mà học sinh sẽ gặp trong tương lai, nhưng có thể giúp các em hình thành những nguyên tắc và năng lực cần thiết để tự đưa ra quyết định.
Dưới góc độ sức khỏe và tâm lý trẻ em, những năm tháng đến trường còn là giai đoạn quan trọng để hình thành sự tự tin, khả năng quản lý cảm xúc và thích ứng với môi trường xã hội. Một nền giáo dục quan tâm đến sự phát triển lành mạnh của trẻ không có nghĩa là tránh cho các em mọi khó khăn, mà là tạo điều kiện để trẻ học cách đối diện với khó khăn phù hợp với độ tuổi. Sự nghiêm khắc đúng mực, những yêu cầu hợp lý và cách khích lệ chân thành của người thầy có thể giúp học sinh rèn luyện bản lĩnh mà vẫn giữ được niềm tin vào bản thân.
Nhìn từ thực tiễn lao động và đời sống, kiến thức chuyên môn giúp con người đảm nhận công việc, nhưng khả năng phán đoán, tinh thần hợp tác, đạo đức và trách nhiệm lại có ý nghĩa lâu dài đối với chất lượng công việc và sự tín nhiệm của những người xung quanh. Trong một xã hội mà công nghệ, nghề nghiệp và yêu cầu chuyên môn liên tục thay đổi, những kiến thức được học hôm nay có thể cần cập nhật sau một thời gian, nhưng năng lực tự học và những phẩm chất tốt đẹp vẫn là hành trang có giá trị. Đó cũng là lý do đóng góp của nghề giáo cần được nhìn nhận trong cả quá trình phát triển của con người, thay vì chỉ qua kết quả của một năm học hay một kỳ thi.
 |
| |
Tất nhiên, người thầy không thể một mình đảm nhận toàn bộ trách nhiệm hình thành nhân cách và tương lai của học sinh. Gia đình, nhà trường và môi trường xã hội đều có những ảnh hưởng nhất định. Để giáo viên phát huy tốt năng lực của mình, bên cạnh sự ghi nhận của xã hội, cần có những điều kiện thiết thực để người dạy tiếp tục học hỏi, phát triển chuyên môn và dành sự quan tâm cần thiết cho học sinh. Trân trọng nghề giáo cũng là trân trọng những điều kiện giúp người thầy thực hiện tốt công việc của mình.
Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 sắp tới, khi nghĩ về những đóng góp của người thầy, điều đáng trân trọng không chỉ là những thế hệ học sinh đã thành đạt, mà còn là biết bao con người đang sống tử tế, làm việc nghiêm túc và có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng. Trong sự trưởng thành bình dị ấy có những giá trị giáo dục được tiếp nối theo năm tháng, dù không phải lúc nào cũng được gọi thành tên.
TS. Nguyễn Chí Tân
Phó Chủ tịch Hội Khoa học Sức khỏe Thành phố Hồ Chí Minh
Chủ tịch Hội đồng thành viên – Giám đốc Phòng khám đa khoa Thuận Kiều
Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Trung tâm xét nghiệm, chẩn đoán y khoa HanhphucLab