Do lo ngại mua phải thực phẩm bẩn, kém chất lượng, những năm gần đây, người tiêu dùng, nhất là những người có điều kiện về kinh tế, có xu hướng chuyển sang sử dụng thực phẩm sạch, vietgap hoặc hữu cơ. Nhưng phần lớn những khách hàng này chỉ có thói quen đến một cửa hàng được quáng cáo là chuyên bán thực phẩm sạch, an toàn hoặc siêu thị để mua chứ chưa bao giờ có khái niệm truy xuất nguồn gốc của thực phẩm.
Bởi vì họ mua hàng dựa vào niềm tin. Họ tin rằng các cơ sở này khi bán thực phẩm đã được kiểm soát bởi cơ quan chức năng. Nhưng trên thực tế, ở nhiều cơ sở có uy tín, thực phẩm không rõ nguồn gốc vẫn được bày bán, thậm chí được khoác cái mác thương hiệu nổi tiếng trước khi đến tay người tiêu dùng.
Có khách hàng cẩn thận hơn muốn truy xuất nguồn gốc của thực phẩm thì đôi khi cũng gặp trở ngại.
“Tính tôi cẩn thận, nghe Đài báo nói là bây giờ thực phẩm an toàn đều có mã QR để biết thông tin về thực phẩm. Đúng là đến một số cơ sở quét thì ra thông tin ngay nhưng có lần mua ngay ở siêu thị thôi, thấy mã QR quét thử thì không được” – một người dân sống ở phường Đống Đa, Hà Nội cho biết.
Trong những trường hợp đó, việc truy xuất nguồn gốc gần như không còn nhiều ý nghĩa nếu thiếu sự kiểm tra, giám sát thực chất.
Ths Nguyễn Bình Minh, Ủy viên BCH Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam cho biết tình trạng sao chép mã QR diễn ra khá phổ biến. Điều này gây khó dễ cho người tiêu dùng:
"Thực tế cho thấy, nhiều loại tem nhãn và mã QR hiện nay rất dễ bị sao chép, làm giả. Trong khi đó, các công nghệ truy xuất nguồn gốc mới vẫn chưa được phổ cập rộng rãi đến các nhà cung cấp" - Ths Nguyễn Bình Minh cho biết.
Việc kiểm soát truy xuất nguồn gốc đối với hàng hóa bán trên môi trường mạng hiện vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Đây là một trong những nguyên nhân khiến hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn có cơ hội len lỏi vào các sàn thương mại điện tử.
Dưới góc nhìn của người trực tiếp chế biến, giảng dạy và nghiên cứu về ẩm thực, nghệ nhân quốc gia Lê Công Yên, Giảng viên khoa du lịch, trường ĐH Văn Lang, TP. HCM cho rằng, một trong những nguyên nhân cốt lõi của thực trạng này là vấn đề đạo đức trong sản xuất. Khi lợi nhuận đặt lên trên hết, không ít cơ sở tìm cách lách luật, qua mặt cơ quan chức năng để đưa hàng kém chất lượng ra thị trường.
“Vấn đề nằm ở đạo đức của người sản xuất bởi vì người ta chạy theo lợi nhuận, lách luật dẫn đến làm dối, qua mặt cơ quan chức năng dẫn đến hàng giả đó vào thị trường Việt Nam. Điển hình vụ việc gần đây thịt lợn bệnh được cơ sở nhập về chế biến bán cho người tiêu dùng. Bên cạnh đó, câu chuyện “hai luống rau” – một để bán, một để gia đình ăn – từng được nhắc đến như một minh chứng cho lỗ hổng kiểm soát ở khâu sản xuất nhỏ lẻ. Vậy, ai sẽ kiểm soát lượng hóa chất được phun lên những luống rau đó?” - Nghệ nhân quốc gia Lê Công Yên nói.
Trước những lo ngại thực phẩm không rõ nguồn gốc có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng, ảnh hưởng đến thương hiệu ẩm thực Việt Nam trong mắt khách du lịch nước ngoài, nghệ nhân quốc gia Lê Công Yên đề xuất cần áp dụng công nghệ số vào quản lý thực phẩm.
“Bây giờ là thời đại 4.0 rồi, các cơ quan chức năng có thể đưa công nghệ số vào để kiểm soát. Hệ thống truy xuất phải được kết nối đồng bộ từ khâu nhập khẩu, sản xuất đến phân phối đến bán lẻ. Trong đoàn kiểm tra giám sát an toàn thực phẩm cần có sự tham gia của người có chuyên môn bởi nhiều loại thực phẩm đã qua chế biến rất khó phát hiện vi phạm nếu không qua xét nghiệm chuyên sâu y tế”.
Trong bối cảnh thực phẩm không rõ nguồn gốc vẫn bán tràn lan trên thị trường hiện nay, người tiêu dùng cần có thói quen mua sắm thông minh: lựa chọn địa chỉ uy tín, đọc kỹ nhãn mác, không sử dụng sản phẩm thực phẩm có dấu hiệu nghi ngờ hư hỏng hay không an toàn và mạnh dạn phản ánh với cơ quan chức năng nếu phát hiện sai phạm, nếu không những vụ việc tương tự vẫn tiếp tục xảy ra.