Trong quan niệm truyền thống của nhiều gia đình, trẻ em "bụ bẫm" thường được xem là biểu hiện của sự khỏe mạnh và hấp thu dinh dưỡng tốt. Tuy nhiên, ranh giới giữa phát triển thể chất bình thường và tình trạng thừa cân, béo phì đôi khi rất mong manh. Thực tế cho thấy, nhiều phụ huynh thường bỏ qua giai đoạn chớm thừa cân của trẻ, dẫn đến việc can thiệp muộn khi tình trạng béo phì đã ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe.
Theo ghi nhận từ thực tế lâm sàng, có một số dấu hiệu sớm cảnh báo nguy cơ béo phì ở trẻ mà cha mẹ thường ít chú ý hoặc hiểu lầm:
- Tăng cân quá nhanh so với chiều cao: Đây là dấu hiệu cơ bản nhất. Trẻ liên tục tăng cân và phải thay đổi kích cỡ quần áo lớn hơn nhiều so với độ tuổi, nhưng chiều cao lại không tăng tương xứng. Việc đánh giá chỉ dựa trên số cân nặng mà bỏ qua sự cân đối với chiều cao (thông qua chỉ số khối cơ thể - BMI) là một thiếu sót phổ biến.
- Xuất hiện các vệt da sẫm màu (Gai đen): Nhiều phụ huynh lầm tưởng vùng da ở mặt sau cổ, nách, hoặc bẹn của trẻ bị sẫm màu, thô ráp là do "đất bám" hoặc vệ sinh kém. Dưới góc độ y khoa, đây có thể là hội chứng "gai đen" (Acanthosis nigricans) – một biểu hiện lâm sàng thường liên quan đến tình trạng kháng insulin, hệ quả của việc dư thừa mỡ trong cơ thể.
 |
| Hiện tượng 'gai đen' (da sẫm màu, sần sùi) ở vùng cổ hoặc nách thường bị phụ huynh bỏ qua vì nhầm lẫn là vệ sinh kém. Theo các bác sĩ chuyên khoa, đây là một biểu hiện lâm sàng quan trọng cảnh báo nguy cơ béo phì và tình trạng kháng insulin sớm ở trẻ em. |
- Ngủ ngáy và rối loạn nhịp thở khi ngủ: Trẻ thừa cân thường có lượng mỡ tích tụ quanh vùng cổ, gây chèn ép đường thở khi nằm. Tình trạng trẻ ngủ ngáy to, thở khò khè, hoặc thậm chí có những cơn ngừng thở ngắn khi ngủ là tín hiệu cảnh báo hệ hô hấp đang bị ảnh hưởng bởi cân nặng.
- Giảm khả năng vận động và hay hụt hơi: Trẻ có xu hướng trở nên chậm chạp, né tránh các hoạt động thể chất. Trẻ nhanh chóng hụt hơi, đổ mồ hôi nhiều và mệt mỏi chỉ sau những vận động nhẹ nhàng hoặc khi tham gia các trò chơi cùng bạn bè đồng trang lứa.
- Thay đổi thói quen ăn uống bất thường: Trẻ thường xuyên than đói dù mới ăn xong, có xu hướng ăn vội vã, không nhai kỹ và đặc biệt xuất hiện sự thèm khát khó kiểm soát đối với thực phẩm nhiều đường, đồ ăn nhanh và nước giải khát có gas.
Theo các báo cáo về tình trạng dinh dưỡng những năm gần đây, tỷ lệ trẻ em thừa cân, béo phì tại Việt Nam đang có xu hướng tăng nhanh, đặc biệt là ở khu vực đô thị. Tình trạng này nếu kéo dài sẽ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý chuyển hóa sớm như đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ và các vấn đề về tim mạch ngay từ độ tuổi học đường.
Các chuyên gia nhi khoa và dinh dưỡng khuyến cáo, phụ huynh không nên chỉ ước lượng sự phát triển của trẻ bằng mắt thường. Việc theo dõi định kỳ biểu đồ tăng trưởng của trẻ thông qua các đợt khám sức khỏe tổng quát là vô cùng cần thiết. Khi nhận thấy trẻ có nguy cơ thừa cân, biện pháp can thiệp không phải là tự ý cho trẻ ăn kiêng kham khổ hay sử dụng các phương pháp giảm cân tiêu cực. Việc cắt giảm dinh dưỡng sai cách có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển chiều cao và trí não của trẻ.
Béo phì ở trẻ em là tình trạng hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát nếu được nhận diện sớm. Khi quan sát thấy trẻ có các dấu hiệu bất thường về cân nặng hoặc các biểu hiện lâm sàng đi kèm như trên, phụ huynh nên đưa trẻ đến các cơ sở y tế, phòng khám chuyên khoa dinh dưỡng để được bác sĩ đánh giá tổng thể và tư vấn lộ trình điều chỉnh sinh hoạt, thực đơn phù hợp.