Theo Tổ chức Y tế thế giới, đến năm 2030, cứ 6 người trên thế giới sẽ có 1 người từ 60 tuổi trở lên; đến năm 2050, số người từ 60 tuổi trở lên dự kiến tăng gấp đôi, đạt khoảng 2,1 tỷ người. Đáng chú ý, số người từ 80 tuổi trở lên cũng được dự báo tăng gấp ba lần trong giai đoạn 2020–2050, lên 426 triệu người. Điều này đặt ra áp lực rất lớn cho hệ thống y tế, an sinh xã hội, gia đình và cộng đồng.

Xu hướng đầu tiên là chăm sóc người cao tuổi theo hướng “già hóa khỏe mạnh”. Thế giới không chỉ quan tâm người cao tuổi sống được bao lâu, mà quan tâm họ sống những năm cuối đời với chất lượng ra sao: còn tự đi lại được không, còn giao tiếp xã hội không, còn kiểm soát bệnh mạn tính không, còn cảm thấy mình có giá trị không. WHO và Liên Hợp Quốc đã phát động Thập kỷ Già hóa khỏe mạnh 2021–2030, đặt người cao tuổi ở vị trí trung tâm, đồng thời kêu gọi chính phủ, xã hội dân sự, khu vực tư nhân, giới học thuật và truyền thông cùng tham gia cải thiện cuộc sống của người cao tuổi, gia đình và cộng đồng.

Xu hướng thứ hai là chăm sóc lấy con người làm trung tâm, không chỉ lấy bệnh làm trung tâm. Trước đây, người cao tuổi thường được điều trị theo từng bệnh riêng lẻ: tim mạch gặp bác sĩ tim mạch, xương khớp gặp chuyên khoa xương khớp, tiểu đường gặp chuyên khoa nội tiết. Nhưng người cao tuổi thường có nhiều bệnh cùng lúc, kèm suy giảm vận động, trí nhớ, giấc ngủ, dinh dưỡng và tinh thần. Vì vậy, mô hình mới nhấn mạnh chăm sóc tích hợp, phối hợp giữa y tế, phục hồi chức năng, chăm sóc xã hội, gia đình và cộng đồng.

WHO cho rằng chăm sóc dài hạn cần giúp người cao tuổi, kể cả khi suy giảm thể chất hoặc tinh thần, vẫn có thể sống phù hợp với quyền cơ bản, tự do cá nhân và phẩm giá con người. Chăm sóc dài hạn không chỉ gồm điều trị bệnh, mà còn bao gồm phục hồi chức năng, chăm sóc giảm nhẹ, phòng bệnh, hỗ trợ sinh hoạt và kết nối xã hội.

Xu hướng thứ ba là đưa chăm sóc về gần nhà hơn. Nhiều quốc gia đang cố gắng giảm phụ thuộc vào bệnh viện và viện dưỡng lão bằng cách phát triển chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban đầu, chăm sóc cộng đồng và các dịch vụ hỗ trợ người cao tuổi sống độc lập lâu nhất có thể. Điều này phù hợp với mong muốn của nhiều người cao tuổi: được sống trong môi trường quen thuộc, gần gia đình, hàng xóm, ký ức và nhịp sống của mình.

Tuy nhiên, chăm sóc tại nhà không có nghĩa là đẩy toàn bộ gánh nặng về gia đình. OECD cảnh báo nhu cầu chăm sóc dài hạn sẽ tăng mạnh khi dân số già đi, trong khi nguồn nhân lực chăm sóc đang thiếu hụt; ở 25 quốc gia OECD, khoảng 1/8 người từ 50 tuổi trở lên đang tham gia chăm sóc không chính thức cho người thân hoặc bạn bè, và việc chăm sóc cường độ cao có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần của chính người chăm sóc.

Xu hướng thứ tư là quan tâm nhiều hơn đến chi phí và khả năng tiếp cận dịch vụ. Chăm sóc người cao tuổi không chỉ là vấn đề y khoa, mà còn là vấn đề tài chính. Một báo cáo OECD năm 2024 cho thấy tại các nước OECD, chi phí tự chi trả cho chăm sóc dài hạn trung bình tương đương khoảng 70% thu nhập trung vị của một người cao tuổi; gần một nửa người cao tuổi có nhu cầu chăm sóc vẫn có nguy cơ rơi vào nghèo đói ngay cả khi đã có các hệ thống hỗ trợ công.

Điều này khiến nhiều quốc gia phải tính lại chính sách bảo hiểm, trợ cấp, chăm sóc tại nhà, hỗ trợ người chăm sóc và mô hình dịch vụ phù hợp với người thu nhập thấp. Bài toán không chỉ là có dịch vụ chăm sóc, mà là người cao tuổi có đủ khả năng tiếp cận dịch vụ đó hay không.

Xu hướng thứ năm là chăm sóc sức khỏe tinh thần và chống cô đơn ở người cao tuổi. Tuổi già không chỉ đối diện bệnh nền, té ngã hay suy giảm trí nhớ, mà còn đối diện mất bạn đời, sống một mình, giảm vai trò xã hội, phụ thuộc vào con cháu và cảm giác bị bỏ lại phía sau. WHO ghi nhận cô lập xã hội và cô đơn ảnh hưởng đến khoảng một phần tư người cao tuổi và là yếu tố nguy cơ quan trọng đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần ở giai đoạn cuối đời.

Vì vậy, nhiều mô hình chăm sóc hiện đại không chỉ hỏi người cao tuổi “huyết áp hôm nay bao nhiêu”, mà còn hỏi “ông bà có ai trò chuyện không”, “có tham gia hoạt động cộng đồng không”, “có cảm thấy cô đơn không”. Các chương trình câu lạc bộ người cao tuổi, sinh hoạt liên thế hệ, nhóm đi bộ, lớp học kỹ năng số, tư vấn tâm lý và hỗ trợ tang chế đang ngày càng được xem là một phần của chăm sóc sức khỏe.

Xu hướng thứ sáu là chăm sóc sa sút trí tuệ và hỗ trợ người chăm sóc. Sa sút trí tuệ không chỉ ảnh hưởng đến trí nhớ, mà còn tác động đến hành vi, cảm xúc, giao tiếp, khả năng tự chăm sóc và cả kinh tế gia đình. WHO cho biết khoảng 57 triệu người trên thế giới đang sống chung với sa sút trí tuệ; việc chăm sóc người sa sút trí tuệ có thể gây ảnh hưởng tâm lý và cảm xúc đáng kể cho gia đình và người chăm sóc. Vì vậy, WHO phát triển chương trình iSupport nhằm hỗ trợ kỹ năng tự giúp, giảm gánh nặng tinh thần và cải thiện chất lượng sống cho người chăm sóc.

Xu hướng thứ bảy là ứng dụng công nghệ trong chăm sóc người cao tuổi. Công nghệ không thay thế con người, nhưng có thể hỗ trợ theo dõi sức khỏe từ xa, nhắc uống thuốc, cảnh báo té ngã, tư vấn trực tuyến, lưu trữ hồ sơ sức khỏe, kết nối người cao tuổi với gia đình và nhân viên y tế. Với những người sống xa con cháu hoặc ở khu vực thiếu dịch vụ y tế, công nghệ có thể giúp giảm khoảng cách tiếp cận. WHO cũng từng đề cập các giải pháp thông tin, lời khuyên và nhắc nhở qua điện thoại di động có thể hỗ trợ hành vi lành mạnh và giúp người cao tuổi duy trì sức khỏe.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi dễ dùng, phù hợp khả năng nghe – nhìn – thao tác của người cao tuổi, chi phí hợp lý và không làm họ cảm thấy bị giám sát, cô lập hơn. Với người cao tuổi, một ứng dụng tốt không quan trọng bằng việc họ có hiểu, có dùng được và có thấy an tâm hay không.

Xu hướng thứ tám là xây dựng thành phố và cộng đồng thân thiện với người cao tuổi. Chăm sóc sức khỏe không chỉ nằm trong bệnh viện. Một vỉa hè an toàn, ghế nghỉ nơi công cộng, phương tiện giao thông dễ tiếp cận, nhà ở không trơn trượt, công viên gần khu dân cư, biển chỉ dẫn rõ ràng, dịch vụ y tế gần nhà và cộng đồng biết tôn trọng người già đều là yếu tố sức khỏe. WHO mô tả thành phố thân thiện với tuổi già là cách tối ưu hóa cơ hội về sức khỏe, tham gia xã hội và an ninh nhằm nâng cao chất lượng sống khi con người già đi.

Nhìn chung, thế giới đang thay đổi cách chăm sóc người cao tuổi: từ điều trị đơn lẻ sang chăm sóc tích hợp; từ bệnh viện sang cộng đồng; từ kéo dài tuổi thọ sang nâng cao chất lượng sống; từ gia đình tự xoay xở sang hệ thống hỗ trợ người chăm sóc; từ xem người cao tuổi là gánh nặng sang nhìn họ như một phần có giá trị của xã hội.

Với các quốc gia đang già hóa nhanh, trong đó có Việt Nam, những xu hướng này gợi mở một điều quan trọng: chăm sóc người cao tuổi không thể chờ đến khi họ bệnh nặng, suy kiệt hoặc phụ thuộc hoàn toàn. Cần bắt đầu sớm hơn, từ phòng bệnh, vận động, dinh dưỡng, kiểm soát bệnh mạn tính, sức khỏe tinh thần, nhà ở an toàn, cộng đồng kết nối và hệ thống y tế biết lắng nghe nhu cầu thật của tuổi già.

Bởi chăm sóc người cao tuổi không chỉ là chăm sóc một nhóm dân số. Đó là cách một xã hội chuẩn bị cho tương lai của chính mình.