Trẻ em thường khám phá thế giới bằng đôi tay. Các em cầm nắm đồ chơi, chạm vào sàn nhà, vịn cầu thang, ôm bạn, lau mũi, dụi mắt, bốc thức ăn, cầm ly nước, mở cửa lớp học. Với trẻ nhỏ, việc đưa tay lên miệng, mắt, mũi cũng rất thường gặp. Chính vì vậy, đôi tay có thể trở thành “con đường trung gian” đưa vi khuẩn, vi rút từ môi trường vào cơ thể.

Nhiều bệnh thường gặp ở trẻ như tiêu chảy, tay chân miệng, viêm đường hô hấp, đau mắt đỏ, nhiễm giun sán hoặc một số bệnh lây qua tiếp xúc đều liên quan đến thói quen vệ sinh cá nhân. Tất nhiên, rửa tay không thể ngăn được tất cả bệnh tật, nhưng đây là một trong những biện pháp đơn giản, rẻ tiền và dễ thực hiện nhất để giảm nguy cơ lây nhiễm trong gia đình, trường học và cộng đồng.

Điều đáng nói là nhiều người lớn vẫn nhắc trẻ rửa tay theo kiểu rất vội: “Đi rửa tay đi”, “Rửa chưa?”, “Sao tay bẩn vậy?”. Nhưng trẻ không phải lúc nào cũng hiểu vì sao phải rửa, rửa lúc nào là cần, rửa thế nào mới sạch. Nếu chỉ xả nước qua loa vài giây rồi lau vào áo, trẻ có thể tưởng mình đã làm đúng. Rửa tay vì vậy không chỉ là một hành động, mà là một kỹ năng cần được hướng dẫn.

Dạy trẻ rửa tay nên bắt đầu từ những thời điểm cụ thể và dễ nhớ: trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi ngoài sân, sau khi chạm vào vật nuôi, sau khi ho hoặc hắt hơi, sau khi đi học về, sau khi tiếp xúc với người đang bệnh. Khi các thời điểm ấy được lặp lại hằng ngày, trẻ sẽ dần hình thành phản xạ tự nhiên, không cần người lớn nhắc quá nhiều.

Rửa tay đúng cũng không phải chuyện phức tạp, nhưng cần đủ bước. Làm ướt tay, dùng xà phòng, xoa lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón tay, đầu ngón tay, móng tay, cổ tay rồi rửa lại dưới vòi nước sạch và lau khô. Với trẻ nhỏ, người lớn có thể biến việc này thành một hoạt động vui: hát một đoạn ngắn, đếm số, dùng hình minh họa gần bồn rửa, chọn xà phòng có mùi dịu nhẹ, đặt khăn sạch vừa tầm tay. Khi trẻ thấy việc rửa tay không phải là mệnh lệnh nặng nề, các em sẽ dễ hợp tác hơn.

Tuy nhiên, muốn trẻ giữ thói quen rửa tay, người lớn phải làm gương. Một đứa trẻ rất khó nhớ rửa tay trước bữa ăn nếu cha mẹ, ông bà hoặc anh chị trong nhà cũng thường bỏ qua. Trẻ cũng khó xem rửa tay là việc quan trọng nếu ở trường, nhà vệ sinh thiếu nước, thiếu xà phòng hoặc bồn rửa đặt quá cao, khó sử dụng. Nề nếp vệ sinh của trẻ không thể chỉ dựa vào lời nhắc, mà cần một môi trường thuận tiện để trẻ thực hành.

Trong gia đình, rửa tay có thể trở thành một phần tự nhiên của nếp sống. Đi học về là rửa tay, thay đồ. Trước khi ăn là rửa tay. Sau khi đi vệ sinh là rửa tay. Khi chăm em nhỏ, trước khi chạm vào thức ăn, sau khi dọn rác, sau khi chơi với thú nuôi cũng rửa tay. Những việc ấy nếu làm đều sẽ giúp trẻ hiểu rằng sạch sẽ không phải vì sợ bị la, mà vì biết tôn trọng sức khỏe của mình và người khác.

Ở trường học, rửa tay càng quan trọng vì trẻ sinh hoạt tập thể. Một món đồ chơi có thể qua tay nhiều bạn. Một bàn học, tay nắm cửa, cầu thang, vòi nước có thể được chạm vào liên tục. Nếu một trẻ đang mang mầm bệnh nhưng chưa biểu hiện rõ, thói quen rửa tay của cả lớp có thể góp phần giảm lây lan. Vì vậy, nhà trường không chỉ cần nhắc trẻ rửa tay, mà còn cần bảo đảm có nước sạch, xà phòng, khu vực rửa tay phù hợp và giáo viên hướng dẫn trẻ bằng cách kiên nhẫn, dễ hiểu.

Rửa tay cũng là một bài học về trách nhiệm cộng đồng ở mức rất nhỏ. Khi trẻ hiểu rằng bàn tay sạch không chỉ bảo vệ bản thân mà còn bảo vệ bạn bè, em nhỏ, ông bà và người xung quanh, trẻ sẽ học được ý thức sống cùng người khác. Đây là điều rất đáng quý trong giáo dục sức khỏe: giúp trẻ nhận ra những hành động nhỏ của mình có thể tạo ra ảnh hưởng tốt cho tập thể.

Dĩ nhiên, không nên biến việc giữ vệ sinh thành nỗi sợ bẩn quá mức. Trẻ em vẫn cần được vui chơi, tiếp xúc với thiên nhiên, vận động, khám phá. Vấn đề không phải là giữ trẻ trong một môi trường vô trùng, mà là dạy trẻ biết vệ sinh đúng thời điểm, đúng cách. Một đứa trẻ có thể chơi cát, chơi sân, chăm cây, chạy nhảy ngoài trời, nhưng sau đó cần biết rửa tay trước khi ăn, trước khi chạm vào mặt hoặc khi về nhà.'

Điều người lớn cần tránh là làm thay trẻ quá nhiều hoặc chỉ nhắc khi trẻ đã bệnh. Thói quen tốt phải được xây từ ngày bình thường. Khi trẻ khỏe, hãy dạy trẻ rửa tay. Khi lớp chưa có ca bệnh, hãy duy trì xà phòng và nước sạch. Khi gia đình chưa ai đau ốm, hãy giữ nề nếp vệ sinh. Phòng bệnh hiệu quả nhất thường nằm ở những việc không ồn ào, được lặp lại mỗi ngày.

Sau cùng, rửa tay không phải là chuyện nhỏ theo nghĩa tầm thường. Nó nhỏ vì đơn giản, gần gũi, ai cũng có thể làm. Nhưng giá trị của nó không nhỏ, bởi từ một đôi bàn tay sạch, trẻ có thể giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh, biết chăm sóc bản thân, biết giữ vệ sinh cho người khác và hình thành một nếp sống văn minh từ rất sớm.

Chăm sóc sức khỏe trẻ em không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng những điều lớn lao. Đôi khi, nó bắt đầu từ việc người lớn kiên nhẫn đứng cạnh bồn rửa, chỉ cho trẻ cách xoa từng kẽ tay, chờ con làm chậm một chút, khen con khi làm đúng và lặp lại mỗi ngày cho đến khi điều đó trở thành thói quen.