Trong đời sống hằng ngày, không khó để bắt gặp những lời than phiền quen thuộc: “Con tôi không chịu ngồi học”, “cô giáo nói cháu hay làm ồn trong lớp”, “dặn trước quên sau”, “làm bài được vài phút là quay sang việc khác”, “rất thông minh nhưng thiếu tập trung”. Nhiều phụ huynh ban đầu nghĩ con bướng, lười học hoặc được chiều quá mức. Nhưng nếu các biểu hiện kéo dài, lặp lại ở nhiều môi trường như ở nhà, ở trường, khi học, khi chơi, và ảnh hưởng rõ đến học tập, quan hệ xã hội, sinh hoạt hằng ngày, gia đình nên nghĩ đến khả năng trẻ cần được đánh giá chuyên môn.

Theo Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ, ADHD là một rối loạn phát triển đặc trưng bởi các triệu chứng dai dẳng về giảm chú ý, tăng động và bốc đồng. Điều đáng lưu ý là trẻ em đôi khi đều có thể mất tập trung hoặc hiếu động, nhưng với ADHD, các hành vi này xảy ra thường xuyên hơn, ở nhiều tình huống hơn và gây ảnh hưởng đáng kể đến đời sống của trẻ. 

Cần nói rõ: không phải trẻ nghịch là tăng động giảm chú ý. Trẻ nhỏ vốn có nhu cầu vận động, tò mò, khám phá, dễ bị cuốn theo trò chơi và chưa kiểm soát cảm xúc tốt như người lớn. Một đứa trẻ chạy nhảy nhiều, nói nhiều hoặc thích hoạt động chưa đủ để kết luận mắc ADHD. Ngược lại, có những trẻ không quá “tăng động” nhưng lại giảm chú ý rõ: hay mơ màng, chậm hoàn thành bài, quên đồ, khó theo hướng dẫn, dễ bỏ sót chi tiết. Vì vậy, việc chẩn đoán cần do bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc chuyên gia phát triển trẻ em thực hiện, dựa trên đánh giá toàn diện chứ không dựa vào vài biểu hiện đơn lẻ.

Ở góc độ chuyên gia, điều đáng sợ nhất không phải là tên gọi ADHD, mà là cách người lớn hiểu sai về trẻ. Khi một đứa trẻ liên tục bị mắng là “lười”, “hư”, “không chịu cố gắng”, trẻ có thể dần tin rằng mình thật sự kém cỏi. Trẻ không chỉ gặp khó khăn trong học tập, mà còn dễ tổn thương lòng tự trọng, dễ xung đột với cha mẹ, thầy cô, bạn bè. Có em phản ứng bằng cách chống đối. Có em thu mình, tự ti, sợ đến lớp. Có em càng bị la mắng càng bốc đồng hơn, vì bản thân trẻ cũng chưa biết cách kiểm soát hành vi của mình.

Hiểu đúng ADHD là nhìn thấy phía sau hành vi có thể là một khó khăn phát triển cần được hỗ trợ. Trẻ không cố tình quên vở, không cố tình làm mất đồ, không cố tình ngắt lời, không cố tình không hoàn thành bài. Nhiều trẻ thật sự muốn làm tốt, nhưng khả năng duy trì chú ý, kiểm soát xung động, tổ chức công việc và quản lý thời gian còn yếu hơn so với yêu cầu xung quanh.

Điều này không có nghĩa là cha mẹ phải bỏ qua mọi hành vi sai. Trẻ vẫn cần giới hạn, quy tắc và trách nhiệm. Nhưng cách đồng hành cần thay đổi: thay vì chỉ phạt, hãy hướng dẫn; thay vì quát mắng dài dòng, hãy đưa ra yêu cầu ngắn, rõ, từng bước; thay vì chê con “không tập trung”, hãy giúp con chia nhỏ nhiệm vụ; thay vì kỳ vọng trẻ tự kiểm soát ngay lập tức, hãy tạo môi trường ít xao nhãng hơn.

Một số việc rất đời thường có thể giúp trẻ nhiều hơn cha mẹ tưởng: cho trẻ ngồi học ở nơi ít tiếng ồn, cất bớt đồ gây phân tâm, chia bài tập thành từng phần ngắn, dùng đồng hồ hẹn giờ, xen kẽ vận động nhẹ, lập lịch sinh hoạt ổn định, khen cụ thể khi trẻ hoàn thành việc nhỏ, nhắc lại quy tắc bằng câu ngắn và nhất quán giữa các thành viên trong gia đình.

Với trẻ ADHD, lời khen đúng lúc có giá trị rất lớn. Những trẻ này thường nghe quá nhiều lời phê bình trong ngày: ở nhà, ở lớp, trong lúc học, khi chơi với bạn. Nếu người lớn chỉ nhìn thấy lỗi, trẻ sẽ mất động lực sửa. Một câu như “hôm nay con đã ngồi làm bài được 10 phút, mẹ thấy con rất cố gắng” có thể giúp trẻ hiểu mình đang tiến bộ, dù tiến bộ ấy còn nhỏ.

Nhà trường giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Một trẻ có biểu hiện tăng động giảm chú ý rất khó thay đổi nếu gia đình cố gắng nhưng lớp học không có hỗ trợ phù hợp. CDC cho biết trường học có thể hỗ trợ trẻ ADHD bằng quản lý hành vi trong lớp, huấn luyện kỹ năng tổ chức, dịch vụ giáo dục đặc biệt hoặc các điều chỉnh nhằm giảm tác động của ADHD đến học tập. Ví dụ, giáo viên có thể cho trẻ ngồi gần nơi ít xao nhãng, chia nhiệm vụ rõ ràng, kiểm tra lại việc trẻ đã hiểu yêu cầu, cho trẻ có khoảng vận động phù hợp và phản hồi tích cực khi trẻ làm đúng.

Về điều trị, không nên hiểu đơn giản rằng ADHD là “cứ uống thuốc là xong” hoặc “tuyệt đối không dùng thuốc”. Hướng tiếp cận cần tùy độ tuổi, mức độ ảnh hưởng, tình trạng đi kèm và đánh giá của chuyên gia. CDC nhấn mạnh huấn luyện cha mẹ về quản lý hành vi là phương pháp hiệu quả, giúp cha mẹ có kỹ năng hỗ trợ trẻ ở nhà, ở trường và trong các mối quan hệ; với trẻ nhỏ, can thiệp hành vi do cha mẹ thực hiện thường rất quan trọng. Hướng dẫn của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ cũng đề cập việc đánh giá, chẩn đoán và điều trị ADHD cho trẻ từ 4 tuổi đến trước 18 tuổi, với khuyến nghị khác nhau theo từng nhóm tuổi. 

Một điểm cần lưu ý là ADHD có thể đi kèm các khó khăn khác như rối loạn học tập, lo âu, rối loạn giấc ngủ, rối loạn hành vi, chậm ngôn ngữ hoặc khó khăn cảm xúc. Vì vậy, nếu chỉ nhìn trẻ qua biểu hiện “không tập trung” mà không đánh giá toàn diện, việc hỗ trợ có thể thiếu chính xác. Có trẻ mất tập trung vì ADHD, nhưng cũng có trẻ mất tập trung vì thiếu ngủ, áp lực học tập, rối loạn lo âu, bị bắt nạt, sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều hoặc môi trường gia đình căng thẳng.

Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá khi các biểu hiện kéo dài, xuất hiện ở nhiều môi trường, ảnh hưởng rõ đến học tập, sinh hoạt, quan hệ bạn bè hoặc khiến trẻ thường xuyên bị phạt, bị cô lập, tự ti. Việc đi khám không phải để “dán nhãn” trẻ, mà để hiểu đúng trẻ đang gặp khó khăn gì và cần hỗ trợ thế nào.

Điều trẻ tăng động giảm chú ý cần nhất không phải là sự thương hại, cũng không phải sự buông xuôi. Trẻ cần người lớn đủ bình tĩnh để thấy rằng hành vi khó khăn không đồng nghĩa với bản chất xấu. Trẻ cần cha mẹ kiên trì, thầy cô thấu hiểu, môi trường có cấu trúc rõ ràng và sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.

Một đứa trẻ ADHD vẫn có thể học tốt, sống tốt, có bạn bè, có thế mạnh, có ước mơ và trưởng thành vững vàng nếu được đồng hành đúng cách. Nhiều trẻ rất sáng tạo, giàu năng lượng, nhạy bén, thích khám phá và có khả năng bứt phá ở những lĩnh vực phù hợp. Nhưng để những điểm mạnh ấy được phát triển, người lớn cần ngừng nhìn trẻ chỉ qua những lần mất tập trung hay bốc đồng.

Hiểu đúng tăng động giảm chú ý là bước đầu tiên để bớt trách phạt và bắt đầu đồng hành. Bởi có những đứa trẻ không cần bị ép trở thành “ngoan” theo nghĩa ngồi yên tuyệt đối. Các em cần được giúp để biết kiểm soát bản thân tốt hơn, học tập hiệu quả hơn và tin rằng mình không phải là một đứa trẻ hư, mà là một đứa trẻ đang cần được hiểu đúng.