Trong đời sống hiện nay, không ít trẻ em đang ngủ muộn hơn nhu cầu thật của cơ thể. Trẻ học thêm đến tối, làm bài khuya, xem điện thoại trước giờ ngủ, sinh hoạt gia đình thiếu ổn định hoặc bị cuốn vào các thiết bị điện tử. Có trẻ lên giường đúng giờ nhưng vẫn khó ngủ vì đầu óc còn căng thẳng, phòng ngủ nhiều ánh sáng, tiếng ồn hoặc thói quen dùng màn hình quá sát giờ đi ngủ.

Nhiều phụ huynh cho rằng trẻ thiếu ngủ thì chỉ mệt một chút, hôm sau ngủ bù là được. Nhưng với trẻ em, giấc ngủ không chỉ là thời gian nghỉ ngơi. Đó là lúc cơ thể phục hồi, não bộ sắp xếp thông tin, cảm xúc được điều chỉnh, hệ miễn dịch được củng cố và các quá trình phát triển diễn ra âm thầm. Một đêm ngủ kém có thể làm trẻ mệt. Nhưng thiếu ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng sâu hơn đến cách trẻ học, chơi, giao tiếp và kiểm soát bản thân.

Dấu hiệu thường gặp nhất là trẻ dễ cáu gắt. Một đứa trẻ thiếu ngủ có thể khó chịu vì những việc rất nhỏ: bị nhắc làm bài, bị lấy đồ chơi, phải thức dậy đi học, phải thay quần áo, hoặc chỉ đơn giản là không được làm theo ý mình. Người lớn dễ nghĩ con hư, mè nheo, chống đối. Nhưng khi não bộ chưa được nghỉ đủ, khả năng chịu đựng, kiềm chế và điều chỉnh cảm xúc của trẻ đều giảm. Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “sao con khó tính vậy”, cha mẹ cũng nên hỏi: “Dạo này con có ngủ đủ không?”.

Thiếu ngủ cũng ảnh hưởng rõ đến khả năng tập trung. Trẻ có thể ngồi vào bàn học nhưng đầu óc lơ đãng, đọc trước quên sau, làm bài chậm, dễ bỏ sót yêu cầu, không theo kịp lời cô giáo hoặc nhanh chán. Với trẻ nhỏ, thiếu ngủ đôi khi không biểu hiện bằng buồn ngủ, mà bằng hiếu động, bốc đồng, nói nhiều, khó ngồi yên. Điều này khiến nhiều trẻ bị hiểu nhầm là thiếu kỷ luật, trong khi cơ thể các em thật ra đang quá mệt.

Giấc ngủ còn liên quan chặt chẽ đến trí nhớ và học tập. Một đứa trẻ học nhiều nhưng ngủ ít chưa chắc đã học hiệu quả. Não bộ cần giấc ngủ để củng cố những gì trẻ đã tiếp nhận trong ngày. Nếu trẻ thường xuyên thức khuya để học thêm nhưng sáng hôm sau mệt mỏi, mất tập trung, dễ quên, thì việc học ấy có thể không mang lại kết quả như cha mẹ mong muốn.

Sức khỏe thể chất cũng chịu tác động. Trẻ ngủ không đủ dễ uể oải, giảm vận động, ăn uống thất thường, thèm đồ ngọt hoặc thức ăn nhanh hơn, sức đề kháng kém hơn. Thiếu ngủ kéo dài còn có thể liên quan đến nguy cơ thừa cân, rối loạn chuyển hóa và các vấn đề sức khỏe về sau. Với trẻ đang trong giai đoạn phát triển, giấc ngủ là một phần quan trọng của tăng trưởng, không thể bị xem như thời gian có thể cắt bớt tùy tiện.

Một vấn đề đáng chú ý là nhiều gia đình chưa coi giấc ngủ là một phần của giáo dục sức khỏe. Cha mẹ có thể rất nghiêm túc với điểm số, lớp học thêm, bữa ăn, chiều cao, cân nặng, nhưng lại dễ chấp nhận việc con ngủ muộn. Có trẻ tiểu học vẫn thức đến 23 giờ. Có học sinh cấp hai, cấp ba ngủ rất ít trong tuần rồi cố ngủ bù cuối tuần. Cách sinh hoạt này khiến nhịp sinh học bị xáo trộn, trẻ khó duy trì trạng thái ổn định cả về thể chất lẫn tinh thần.

Để giúp trẻ ngủ tốt hơn, gia đình cần bắt đầu từ những điều rất cụ thể. Trẻ nên có giờ đi ngủ và thức dậy tương đối ổn định, kể cả cuối tuần. Thiết bị điện tử nên được tắt trước giờ ngủ, đặc biệt không nên để điện thoại, máy tính bảng trong phòng ngủ nếu trẻ chưa đủ khả năng tự kiểm soát. Bữa tối không nên quá muộn hoặc quá nặng. Phòng ngủ cần yên tĩnh, ít ánh sáng, thoáng mát. Trước khi ngủ, cha mẹ có thể cùng con đọc sách, trò chuyện nhẹ nhàng, nghe nhạc thư giãn hoặc duy trì một nghi thức quen thuộc để cơ thể hiểu rằng đã đến lúc nghỉ ngơi.

Với trẻ lớn, thay vì chỉ ra lệnh “đi ngủ sớm đi”, cha mẹ nên giúp con hiểu vì sao giấc ngủ quan trọng. Trẻ cần biết ngủ đủ không làm mình mất thời gian, mà giúp học tốt hơn, nhớ tốt hơn, ít cáu gắt hơn và có nhiều năng lượng hơn. Khi trẻ hiểu giấc ngủ là cách chăm sóc bản thân, các em sẽ dễ hợp tác hơn so với việc bị ép buộc.

Nhà trường cũng cần quan tâm đến giấc ngủ của học sinh. Lịch học dày, bài tập nhiều, áp lực thi cử, hoạt động ngoại khóa quá tải có thể khiến trẻ không còn đủ thời gian nghỉ ngơi. Giáo dục sức khỏe học đường không nên chỉ nói về dinh dưỡng, vệ sinh hay phòng bệnh, mà cần nói cả về giấc ngủ, quản lý thời gian, sử dụng thiết bị điện tử và sức khỏe tinh thần.

Tất nhiên, không phải trẻ mất ngủ hay khó ngủ đều do thói quen. Nếu trẻ thường xuyên ngáy to, thở bất thường khi ngủ, giật mình nhiều, ác mộng kéo dài, mất ngủ nhiều ngày, buồn ngủ quá mức ban ngày, đau đầu buổi sáng, học sa sút rõ rệt hoặc thay đổi cảm xúc bất thường, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá. Một số vấn đề về hô hấp, thần kinh, tâm lý hoặc bệnh lý khác có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ.

Chăm sóc giấc ngủ cho trẻ không phải là chuyện nhỏ. Đó là chăm sóc não bộ, cảm xúc, miễn dịch, học tập và sự phát triển lâu dài của con. Một đứa trẻ ngủ đủ thường dễ tỉnh táo hơn, hợp tác hơn, vui vẻ hơn và có khả năng kiểm soát bản thân tốt hơn. Ngược lại, một đứa trẻ thiếu ngủ kéo dài có thể bị hiểu lầm, bị trách mắng và bị bỏ qua nhu cầu rất căn bản của cơ thể.