Trong nhiều gia đình, vận động của trẻ đôi khi vẫn bị xem là “chơi cho vui”, là phần phụ sau học tập, ăn uống và ngủ nghỉ. Không ít phụ huynh chỉ bắt đầu quan tâm đến vận động khi trẻ thừa cân, chậm tăng chiều cao, hay ốm vặt hoặc có dấu hiệu mệt mỏi. Tuy nhiên, ở góc độ chuyên gia, vận động là một thành tố nền tảng của sức khỏe trẻ em, có vai trò xuyên suốt từ thể chất, trí tuệ đến tâm lý và hành vi.

Tổ chức Y tế thế giới khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên 5–17 tuổi nên có trung bình ít nhất 60 phút hoạt động thể lực cường độ vừa đến mạnh mỗi ngày; trong đó, các hoạt động tăng cường cơ và xương nên được thực hiện ít nhất 3 ngày mỗi tuần. Đây không phải là con số dành riêng cho trẻ có năng khiếu thể thao, mà là ngưỡng vận động cần thiết để cơ thể trẻ phát triển khỏe mạnh trong đời sống hằng ngày.

Về thể chất, vận động giúp trẻ phát triển hệ cơ xương, cải thiện sức bền tim phổi, hỗ trợ kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ các vấn đề chuyển hóa. WHO ghi nhận ở trẻ em và thanh thiếu niên, hoạt động thể lực có liên quan đến cải thiện thể lực, sức khỏe tim mạch – chuyển hóa, sức khỏe xương, kết quả nhận thức và sức khỏe tinh thần. Nói cách khác, một đứa trẻ vận động đều đặn không chỉ “khỏe người” hơn, mà còn có nền tảng tốt hơn cho học tập, cảm xúc và khả năng thích nghi.

Điều đáng nói là vận động không chỉ diễn ra trong phòng tập hay các lớp thể thao chuyên nghiệp. Với trẻ nhỏ, vận động có thể bắt đầu từ những hoạt động rất tự nhiên: bò, đi, chạy, nhảy, ném bóng, leo cầu thang, chơi ở sân, đạp xe, phụ giúp việc nhà phù hợp lứa tuổi. Với trẻ lớn hơn, đó có thể là đi bộ đến trường, chơi cầu lông, bóng rổ, bóng đá, bơi, nhảy dây, võ thuật, khiêu vũ hoặc các trò chơi vận động tập thể. Điều quan trọng không phải là trẻ phải trở thành vận động viên, mà là cơ thể trẻ được hoạt động thường xuyên, đa dạng và vui vẻ.

Ở khía cạnh phát triển trí não, vận động giúp trẻ rèn khả năng phối hợp, định hướng không gian, phản xạ, sự tập trung và tính kiên trì. Khi một đứa trẻ học cách giữ thăng bằng trên xe đạp, bắt một quả bóng, phối hợp tay – mắt khi chơi cầu lông, hay ghi nhớ luật chơi trong một trò vận động nhóm, trẻ đang đồng thời sử dụng cơ thể và não bộ. Những trải nghiệm này góp phần hình thành khả năng giải quyết vấn đề, kiểm soát hành vi và điều chỉnh bản thân.

Vận động cũng có vai trò quan trọng đối với sức khỏe tinh thần. Trẻ được vận động thường xuyên thường có cơ hội giải phóng căng thẳng, tiêu hao năng lượng dư thừa, ngủ tốt hơn và bớt bị mắc kẹt trong trạng thái ngồi yên kéo dài. Trong bối cảnh trẻ em ngày càng chịu nhiều áp lực học tập, thời gian màn hình tăng và không gian chơi tự do bị thu hẹp, vận động trở thành một “van xả” tự nhiên cho cảm xúc.

Một đứa trẻ ít vận động không nhất thiết sẽ có vấn đề ngay lập tức. Nhưng nếu ngày này qua ngày khác, trẻ ngồi học nhiều giờ, về nhà tiếp tục ngồi làm bài, sau đó ngồi xem điện thoại hoặc máy tính bảng, cơ thể trẻ dần mất đi cơ hội phát triển đúng với nhu cầu sinh học của lứa tuổi. Sự thiếu vận động có thể âm thầm ảnh hưởng đến tư thế, cân nặng, giấc ngủ, tiêu hóa, sức bền, khả năng tập trung và cả tâm trạng.

Ở khía cạnh xã hội, các trò chơi vận động giúp trẻ học cách chờ lượt, hợp tác, chia sẻ, tuân thủ luật chơi, chấp nhận thua cuộc và thử lại. Đây là những kỹ năng không dễ dạy chỉ bằng lời nói. Một trận bóng nhỏ, một trò chơi đuổi bắt, một buổi học bơi hay một hoạt động ngoài trời có thể giúp trẻ học về kỷ luật, sự tự tin, tinh thần đồng đội và khả năng vượt qua thất bại.

Với trẻ dưới 5 tuổi, WHO nhấn mạnh cách tiếp cận sức khỏe trong cả chu kỳ 24 giờ, bao gồm vận động, thời gian tĩnh tại và giấc ngủ; điều này cho thấy vận động không nên được nhìn tách rời, mà cần đặt trong tổng thể nếp sống hằng ngày của trẻ. Một đứa trẻ không thể khỏe mạnh nếu chỉ ăn đủ nhưng ngủ muộn, ít chơi ngoài trời, ít tiếp xúc ánh sáng tự nhiên và phần lớn thời gian trong ngày gắn với màn hình.

Từ góc độ gia đình, điều quan trọng nhất là biến vận động thành một phần tự nhiên của cuộc sống, chứ không phải một nhiệm vụ ép buộc. Trẻ sẽ khó yêu thích vận động nếu mỗi lần chơi đều bị mắng là “nghịch”, “bẩn”, “ồn”, hoặc nếu cha mẹ chỉ khuyến khích học thêm mà không dành thời gian cho cơ thể được nghỉ ngơi chủ động. Ngược lại, khi người lớn cùng đi bộ, cùng chơi bóng, cùng đạp xe, cùng leo cầu thang hoặc đơn giản là cho trẻ cơ hội ra sân chơi mỗi ngày, trẻ sẽ hiểu rằng vận động là một niềm vui, không phải hình phạt.

Tất nhiên, vận động cũng cần phù hợp với độ tuổi, thể trạng và điều kiện sức khỏe của từng trẻ. Trẻ có bệnh lý mạn tính, khuyết tật, hen, tim mạch, béo phì nặng hoặc từng chấn thương cần được tư vấn chuyên môn để lựa chọn hình thức vận động an toàn. Nhưng trong đa số trường hợp, vấn đề lớn nhất không phải là trẻ vận động quá nhiều, mà là trẻ đang có quá ít cơ hội để vận động đúng nghĩa.

Chăm sóc sự phát triển toàn diện của trẻ không thể chỉ dừng ở bữa ăn đủ chất, giấc ngủ đủ giờ hay điểm số ở trường. Trẻ cần được vận động để cơ thể lớn lên, não bộ linh hoạt hơn, cảm xúc được giải tỏa và các kỹ năng sống được hình thành qua trải nghiệm thực tế.

Bởi với trẻ em, vận động không chỉ là chạy nhảy. Đó là cách trẻ khám phá thế giới, hiểu cơ thể mình, kết nối với người khác và từng bước xây dựng nền tảng sức khỏe cho cả cuộc đời.