Sau mỗi vụ việc, dư luận thường bùng lên bằng sự phẫn nộ. Nhưng phía sau những cảm xúc tức thời ấy là một câu hỏi lớn hơn: vì sao rất nhiều tổn thương của trẻ lại kéo dài quá lâu trước khi được phát hiện?
Trong thực tế, bạo hành trẻ em hiếm khi bắt đầu bằng những trận đòn nghiêm trọng ngay từ đầu. Nó thường xuất hiện âm thầm hơn nhiều, bằng những lời quát mắng kéo dài, những lần trút giận mất kiểm soát, những tổn thương tinh thần lặp đi lặp lại, hoặc một môi trường sống khiến trẻ luôn phải dè chừng và sợ hãi.
 |
| Bảo vệ trẻ em trước nạn bạo hành để mỗi đứa trẻ được lớn lên trong an toàn |
Điều nguy hiểm là không ít hành vi bạo lực với trẻ vẫn đang được ngụy trang dưới danh nghĩa “dạy dỗ”. Trong nhiều gia đình, quyền lực của người lớn đối với trẻ em vẫn bị xem là điều tuyệt đối. Điều đó khiến ranh giới giữa kỷ luật và bạo lực trở nên mơ hồ. Có những câu nói làm tổn thương trẻ bị xem là “dạy cho nhớ”. Có những trận đòn được biện minh bằng suy nghĩ “thương cho roi cho vọt”. Và rồi, những tổn thương tâm lý âm thầm bị xem nhẹ chỉ vì chúng không để lại vết thương nhìn thấy được trên cơ thể.
Có những đứa trẻ lớn lên mà luôn phải quan sát sắc mặt người lớn trước khi dám nói một câu. Có em chỉ cần nghe tiếng bước chân mạnh cũng giật mình lo sợ. Có em trở nên ít nói, thu mình hoặc né tránh giao tiếp sau thời gian dài sống trong áp lực tinh thần. Những phản ứng ấy thực chất là biểu hiện của một cơ thể luôn ở trong trạng thái cảnh giác để tự bảo vệ bản thân.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ em từng bị bạo hành có nguy cơ cao gặp các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm, rối loạn sang chấn tâm lý và khó khăn trong các mối quan hệ xã hội khi trưởng thành. Nhiều nghiên cứu cho thấy căng thẳng kéo dài trong thời thơ ấu còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ và khả năng điều hòa cảm xúc về sau.
 |
| Điều đáng lo hơn là rất nhiều tín hiệu cảnh báo thực ra đã xuất hiện từ sớm nhưng dễ bị bỏ qua. |
Trong góc nhìn y khoa, điều đáng lo không chỉ nằm ở những thương tích trước mắt. Khi một đứa trẻ phải sống lâu ngày trong sợ hãi, cơ thể sẽ liên tục duy trì trạng thái căng thẳng. Các hormone stress được tiết ra kéo dài có thể ảnh hưởng đến những vùng não liên quan đến cảm xúc, trí nhớ và khả năng kiểm soát hành vi. Đó là lý do nhiều trẻ bị bạo hành không chỉ mang tổn thương trong một giai đoạn ngắn, mà còn gặp khó khăn trong việc xây dựng cảm giác an toàn và niềm tin với người khác suốt nhiều năm sau đó.
Điều đáng lo hơn là rất nhiều tín hiệu cảnh báo thực ra đã xuất hiện từ sớm nhưng dễ bị bỏ qua.
Một đứa trẻ đột nhiên sợ hãi bất thường. Một em bé liên tục né tránh ánh nhìn của người lớn. Một đứa trẻ thường xuyên có vết thương được giải thích qua loa bằng những lý do quen thuộc như “té ngã”, “nghịch”, “không nghe lời”. Có những thay đổi rất nhỏ trong hành vi của trẻ, nhưng nếu được chú ý đúng lúc, có thể giúp ngăn một tổn thương lớn hơn phía sau.
Trong nhiều trường hợp, hàng xóm từng nghe tiếng khóc. Người xung quanh từng cảm thấy “có gì đó không ổn”. Giáo viên từng nhận ra trẻ có dấu hiệu bất thường. Nhưng rồi tất cả lại chần chừ vì nghĩ đó là chuyện riêng của một gia đình. Chính sự im lặng ấy đôi khi đã vô tình tạo ra khoảng tối để bạo lực tiếp tục tồn tại.
Trong nhiều vụ bạo hành trẻ em, người gây tổn thương không phải là yếu tố duy nhất kéo dài bi kịch. Sự thờ ơ của môi trường xung quanh đôi khi cũng góp phần khiến những tổn thương ấy âm thầm tiếp diễn. Khi tiếng khóc của trẻ bị xem là “chuyện trong nhà người ta”, cộng đồng đã vô tình đánh mất cơ hội bảo vệ các em từ sớm hơn.
Có một thực tế rất đáng suy nghĩ: trẻ em không có khả năng tự tạo ra môi trường an toàn cho mình. Các em hoàn toàn phụ thuộc vào cách người lớn đối xử, chăm sóc và bảo vệ. Vì vậy, một xã hội an toàn với trẻ em không chỉ được tạo nên bằng luật pháp hay những chế tài xử lý sau khi sự việc xảy ra, mà còn bằng khả năng nhận diện tổn thương từ sớm và sự chủ động lên tiếng của cộng đồng.
Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ (American Academy of Pediatrics) từng cảnh báo rằng môi trường sống bạo lực kéo dài trong thời thơ ấu có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, khả năng học tập và hành vi xã hội của trẻ trong suốt quá trình trưởng thành.
Nhưng điều khiến nhiều người day dứt nhất có lẽ là rất nhiều đứa trẻ đã phải chịu đựng quá lâu trước khi có một người thật sự chịu lắng nghe.
Bảo vệ trẻ em vì thế không chỉ là ngăn những trận bạo hành xảy ra. Quan trọng hơn, đó là tạo ra một môi trường nơi trẻ được cảm thấy an toàn, được tôn trọng và được tin rằng khi mình gặp nguy hiểm sẽ có người đứng ra bảo vệ.
Có những điều rồi sẽ qua đi theo năm tháng, nhưng cũng có những tổn thương âm thầm ở lại rất lâu trong ký ức của một đứa trẻ. Vì thế, điều các em cần đôi khi không phải là những điều quá lớn lao, mà chỉ là một vòng tay đủ dịu dàng, một lời hỏi han đúng lúc, hay một nơi để cảm thấy mình được chở che. Bởi mọi đứa trẻ đều xứng đáng được lớn lên trong bình yên, với một tuổi thơ mà khi nhớ lại, không phải là nỗi sợ.