Theo National Academies of Sciences (2018), trẻ sử dụng thuốc lá điện tử hoặc các sản phẩm nicotine khác có nguy cơ cao hơn đáng kể chuyển sang hút thuốc lá điếu truyền thống, với các hệ lụy lâu dài về hành vi, nhận thức và sức khỏe tâm thần. Các nghiên cứu gần đây từ Mỹ, Châu Âu và Châu Á đều chỉ ra rằng phơi nhiễm nicotine sớm làm thay đổi các vùng não quan trọng như vỏ não trước trán (prefrontal cortex), hippocampus và amygdala, ảnh hưởng đến khả năng ra quyết định, kiểm soát cảm xúc và ghi nhớ (Yuan et al., 2015; Li et al., 2022).
Não trẻ vị thành niên – “vùng nhạy cảm cao”
Não của thanh thiếu niên không phải là phiên bản thu nhỏ của não người lớn. Trong giai đoạn vị thành niên, não trải qua tái cấu trúc thần kinh (synaptic pruning), loại bỏ các kết nối yếu và củng cố các kết nối quan trọng. Tuy nhiên, quá trình này cũng khiến não dễ bị tác động bởi môi trường và các chất gây nghiện như nicotine (Yuan et al., 2015).
Vỏ não trước trán (prefrontal cortex): Vùng này kiểm soát khả năng ra quyết định, lập kế hoạch, kiềm chế xung động và đánh giá rủi ro. Ở tuổi teen, vỏ não trước trán chưa phát triển hoàn thiện, làm tăng hành vi bốc đồng và dễ bị nghiện (Li et al., 2022).
Hippocampus: Vùng não quan trọng cho học tập và ghi nhớ. Nicotine tác động làm giảm khả năng lập trí nhớ dài hạn, ảnh hưởng khả năng học tập và ghi nhớ sự kiện (Li et al., 2022).
Amygdala: Điều chỉnh cảm xúc, phản ứng với stress và nguy hiểm. Nicotine khiến amygdala trở nên nhạy cảm, làm tăng lo âu, trầm cảm và phản ứng cảm xúc quá mức (Yuan et al., 2015).
Theo một báo cáo của CDC (2025), những thay đổi này không chỉ tồn tại tạm thời mà có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành, đặc biệt nếu phơi nhiễm nicotine liên tục.
Cơ chế tác động của nicotine
 |
| Tiến sĩ Lý Trọng Đại tham gia hoạt động truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá điện tử cho các em học sinh. |
Nicotine kích hoạt các thụ thể nicotinic acetylcholine (nAChRs) trong não, làm thay đổi hoạt động của nhiều đường truyền thần kinh:
· Hệ dopamine: Nicotine tăng giải phóng dopamine, tạo cảm giác “thoải mái” và thúc đẩy hành vi lặp lại, gây nghiện nhanh hơn ở thanh thiếu niên (Li et al., 2022).
· Hệ serotonin: Ảnh hưởng đến cảm xúc và mức độ lo âu; thiếu nicotine có thể dẫn đến trầm cảm hoặc căng thẳng tăng cao (Yuan et al., 2015).
· Thụ thể nAChRs tăng nhạy cảm: Thanh thiếu niên phơi nhiễm nicotine dễ phụ thuộc hơn so với người trưởng thành.
· Rối loạn học tập: Tác động lên hippocampus và prefrontal cortex làm giảm khả năng tập trung, ghi nhớ và lập kế hoạch (Li et al., 2022).
Một nghiên cứu tổng hợp của National Academies (2018) cho thấy, mức độ tiếp xúc nicotine càng sớm và càng thường xuyên thì các thay đổi này càng sâu và kéo dài.
So sánh tác động từ các loại nicotine
 |
| Nhận thức sớm về tác hại của thuốc lá điện tử tránh hậu quả về sau . |
· Thuốc lá điếu truyền thống: Chứa nicotine và hàng nghìn hóa chất độc hại, tác động mạnh đến phổi, tim mạch và não.
· Thuốc lá điện tử (vape): Mặc dù ít hóa chất độc hơn, nicotine vẫn gây nghiện và tác động thần kinh tương tự, đặc biệt với các dòng có nồng độ cao (CDC, 2025).
· Thuốc lá nung nóng: Nicotine cao, vẫn tác động đến nAChRs và dopamine như thuốc lá điếu, nhưng ít khói hơn nên tác động hô hấp giảm hơn.
· Xì gà: Nicotine thẩm thấu qua niêm mạc, ít hít khói nhưng vẫn đủ để ảnh hưởng đến não vị thành niên, đặc biệt nếu sử dụng thường xuyên.
Theo Li et al. (2022), dù hình thức khác nhau, tất cả các sản phẩm nicotine đều tác động mạnh lên vùng não chưa trưởng thành, với nguy cơ nghiện và rối loạn cảm xúc tương tự.
Tác hại tâm lý – hành vi
Nicotine không chỉ ảnh hưởng cấu trúc não mà còn tác động hành vi và cảm xúc:
· Lo âu, trầm cảm: Thanh thiếu niên tiếp xúc nicotine có nguy cơ cao gặp các rối loạn này, đặc biệt nữ giới (Yuan et al., 2015).
· Bốc đồng, khó kiểm soát cảm xúc: Nicotine thay đổi hoạt động của prefrontal cortex, làm giảm khả năng tự điều chỉnh (Li et al., 2022).
· Nguy cơ nghiện chất khác: Nicotine hoạt động như “gateway” – tăng khả năng thử rượu, cần sa hoặc các chất kích thích khác (National Academies, 2018).
· Giảm hiệu suất học tập: Nghiên cứu CDC (2025) chỉ ra rằng trẻ dùng nicotine thường có điểm trung bình thấp hơn, bỏ học nhiều hơn và dễ gặp rắc rối hành vi.
Dữ liệu thực tế
· Một khảo sát của Monitoring the Future (Mỹ, 2023): Khoảng 14% học sinh lớp 8–12 từng dùng e-cigarettes (thuốc lá điện tử) ít nhất một lần trong 30 ngày gần đây.
· Ở Châu Âu, nghiên cứu ESPAD 2022: khoảng 12% thanh thiếu niên 15–16 tuổi từng thử vape (thuốc lá điện tử).
· Ở Châu Á, khảo sát tại Hàn Quốc 2022: trẻ 13–17 tuổi phơi nhiễm nicotine từ vape tăng 8% so với năm 2020.
Những số liệu này minh chứng rằng nicotine tiếp tục là mối nguy hiểm toàn cầu cho não trẻ vị thành niên.
Khuyến nghị
· Phụ huynh: Quan sát dấu hiệu thuốc lá điện tử, hành vi lo âu, trò chuyện cởi mở về tác hại của nicotine với con trẻ của mình.
· Giáo viên: Nhận diện thuốc lá điện tử trá hình, tích hợp giáo dục về nicotine và kỹ năng sống.
· Hệ thống y tế: Triển khai chương trình tư vấn cai nicotine cho thanh thiếu niên, kết hợp giáo dục tâm lý.
· Chính sách: Kiểm soát quảng cáo, hương liệu, hình thức mua bán trực tuyến; hạn chế các sản phẩm nicotine dùng một lần và mùi vị hấp dẫn trẻ.
Nicotine, dù từ thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hay xì gà, đều có tác động mạnh và lâu dài lên não bộ trẻ vị thành niên. Chỉ một thời gian ngắn tiếp xúc cũng đủ để tạo ra những thay đổi kéo dài đến tuổi trưởng thành. Bảo vệ trẻ khỏi nicotine là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và toàn xã hội.
Góc tư vấn sức khỏe
"Hành trình bảo vệ não bộ và tương lai của trẻ không phải là cuộc chiến đơn độc. Nếu Quý độc giả có bất kỳ thắc mắc nào hoặc cần sự tư vấn riêng tư từ các chuyên gia y tế , tâm lý của tạp chí, xin vui lòng gửi thư về địa chỉ email : suckhoetreem2024@gmail.com. Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn."/