NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CÔNG TÁC DƯ LUẬN XÃ HỘI TRONG THỜI ĐẠI SỐ

Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương

Sự phát triển bùng nổ của công nghệ số, internet vàmạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc mọi mặt của đờisống xã hội, trong đó có môi trường hình thành, lan tỏa vàtác động của dư luận xã hội. Nếu như trước đây, dư luận xãhội chủ yếu được hình thành thông qua các kênh giao tiếptrực tiếp, báo chí truyền thống hoặc các tổ chức chính trị - xã hội, thì ngày nay, không gian mạng đã trở thành môitrường quan trọng sản sinh, tương tác, lan truyền vàkhuếch đại dư luận.

Trong bối cảnh đó, công tác dư luận xã hội đứng trướccả thời cơ và thách thức mới. Đổi mới công tác dư luận xãhội không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình chuyểnđổi số quốc gia, mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọngnhằm củng cố niềm tin xã hội, tăng cường đồng thuận xãhội, xây dựng vững chắc “thế trận lòng dân”, góp phầnthực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Những chuyển biến lớn của dư luận xã hội trongthời đại số

Điểm nổi bật nhất của dư luận xã hội hiện nay là tốcđộ hình thành và lan truyền thông tin diễn ra với quy môrất lớn, cường độ rất nhanh. Chỉ một sự kiện, một phátngôn, một đoạn video ngắn hoặc một thông tin chưa đượckiểm chứng cũng có thể nhanh chóng thu hút hàng triệulượt tiếp cận, bình luận, chia sẻ và tạo thành làn sóng dưluận mạnh mẽ trong xã hội.

Không gian mạng đã làm thay đổi căn bản cấu trúctruyền thông xã hội. Từ chỗ công chúng chủ yếu tiếp nhậnthông tin một chiều, ngày nay mỗi người dân vừa là ngườitiếp nhận, vừa là người sản xuất, bình luận, lan truyền vàtác động đến thông tin. Điều này làm cho dư luận xã hộitrở nên đa chiều hơn, dân chủ hơn, nhưng cũng phức tạphơn, khó dự báo hơn.

Một đặc điểm đáng chú ý là ranh giới giữa thông tin chính thống và thông tin phi chính thống ngày càng trở nênmong manh. Bên cạnh những giá trị tích cực mà môitrường số mang lại, tình trạng tin giả, thông tin sai sự thật, thông tin độc hại, xuyên tạc, kích động vẫn diễn biến phứctạp. Nhiều vụ việc xã hội cho thấy, nếu thông tin chínhthống chậm được cung cấp hoặc thiếu sức thuyết phục thìrất dễ tạo khoảng trống thông tin, làm phát sinh tâm lý hoàinghi, gây nhiễu loạn dư luận và tác động tiêu cực đến niềmtin xã hội.

Thực tiễn cũng cho thấy, các thế lực thù địch, phần tửcơ hội chính trị đang triệt để lợi dụng không gian mạng đểxuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; kích động tâm lý bất mãn, chia rẽkhối đại đoàn kết toàn dân tộc; tác động vào nhận thức, tưtưởng của cán bộ, đảng viên và Nhân dân.

Những biến đổi đó đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnhmẽ công tác dư luận xã hội theo hướng hiện đại, chủ động, chuyên nghiệp, dựa trên nền tảng số và bám sát đời sốngNhân dân.

Thực trạng công tác dư luận xã hội hiện nay

Những năm qua, công tác dư luận xã hội đã có nhiềuđổi mới tích cực. Hệ thống tổ chức, mạng lưới cộng tácviên từ Trung ương đến cơ sở tiếp tục được củng cố; việcnắm bắt, tổng hợp, phản ánh tâm tư, nguyện vọng của cáctầng lớp Nhân dân ngày càng được quan tâm. Nhiều vấn đềbức xúc, nổi cộm đã được phát hiện sớm, góp phần giúpcấp ủy, chính quyền kịp thời lãnh đạo, chỉ đạo xử lý.

Hoạt động điều tra xã hội học, khảo sát dư luận từngbước được mở rộng. Một số cơ quan, địa phương đã bướcđầu ứng dụng công nghệ thông tin trong theo dõi, phân tíchthông tin trên báo chí và mạng xã hội. Công tác dư luận xãhội ngày càng thể hiện rõ hơn vai trò là kênh tham mưuquan trọng trong công tác tư tưởng, dân vận, truyền thôngchính sách và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, công tác dư luận xãhội vẫn còn những hạn chế đáng lưu ý. Ở nhiều nơi, côngtác này vẫn chủ yếu dừng ở việc phản ánh tình hình, chưachú trọng đúng mức đến phân tích chuyên sâu, dự báo xu hướng và tham mưu chính sách. Không ít báo cáo còn nặngvề mô tả hiện tượng, thiếu đánh giá bản chất, nguyên nhânvà dự báo tác động.

Việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệulớn trong công tác dư luận xã hội còn chậm, thiếu đồng bộ. Nhiều địa phương vẫn chủ yếu sử dụng phương pháp thủcông, trong khi dư luận trên không gian mạng biến độngtừng giờ, từng phút.

Cơ chế phối hợp giữa công tác dư luận xã hội vớitruyền thông chính sách, công tác dân vận, hoạt động giámsát và phản biện xã hội ở một số nơi còn thiếu chặt chẽ. Nhiều thông tin phản ánh từ cơ sở chưa được xử lý, phảnhồi kịp thời, làm giảm hiệu quả tạo đồng thuận xã hội.

Bên cạnh đó, chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tácdư luận xã hội chưa đồng đều; kỹ năng phân tích dữ liệu, khai thác thông tin số, nhận diện và xử lý các vấn đề phátsinh trên không gian mạng còn hạn chế. Đây là điểm nghẽncần sớm được khắc phục nếu muốn nâng cao chất lượngcông tác dư luận xã hội trong thời đại số.

Những giải pháp cốt lõi cần tập trung thực hiện

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, côngtác dư luận xã hội cần được đổi mới toàn diện cả về tư duy, phương thức, công nghệ và tổ chức thực hiện. Đây khôngchỉ là yêu cầu nghiệp vụ của công tác tuyên giáo, dân vận, mà còn là yêu cầu chính trị quan trọng nhằm nâng caonăng lực lãnh đạo của Đảng, hiệu quả quản lý của Nhànước, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam vàcác tổ chức chính trị - xã hội trong nắm bắt tâm tư, nguyệnvọng, củng cố niềm tin và tạo đồng thuận trong Nhân dân. Để đáp ứng yêu cầu mới, cần tập trung thực hiện đồng bộ 5 giải pháp cốt lõi sau:

Một là, đổi mới mạnh mẽ tư duy về công tác dư luậnxã hội.

Đây là giải pháp mang tính nền tảng. Cần chuyển từ tưduy “nắm bắt và phản ánh dư luận” sang tư duy “quản trịdư luận xã hội trong môi trường số”. Sự chuyển đổi nàykhông có nghĩa là hành chính hóa hay áp đặt đối với dưluận xã hội, mà là nâng cao năng lực lắng nghe, phân tích, dự báo, định hướng và tham mưu xử lý các vấn đề xã hộimột cách chủ động, khoa học, thuyết phục.

Trong thời đại số, công tác dư luận xã hội không chỉnhằm biết Nhân dân đang quan tâm điều gì, mà quan trọnghơn là phải nhận diện được vì sao vấn đề đó được quantâm, nhóm xã hội nào đang chịu tác động, mức độ lan tỏađến đâu, xu hướng diễn biến ra sao, nguy cơ bị lợi dụngnhư thế nào và cần tham mưu giải pháp gì để xử lý từ sớm, từ xa. Nếu chỉ dừng lại ở phản ánh hiện tượng, công tác dưluận xã hội sẽ luôn đi sau thực tiễn; nếu có năng lực phântích và dự báo, công tác này sẽ trở thành công cụ quantrọng giúp cấp ủy, chính quyền chủ động trong lãnh đạo, chỉ đạo.

Do đó, cần coi dư luận xã hội là một nguồn dữ liệuquan trọng trong quá trình hoạch định, tổ chức thực hiện vàđánh giá chính sách công. Mỗi chủ trương, chính sách lớn, nhất là những chính sách tác động trực tiếp đến đời sốngNhân dân, đều cần được nhìn nhận từ góc độ dư luận xãhội: Nhân dân hiểu thế nào, đồng thuận đến đâu, băn khoănđiều gì, vướng mắc ở khâu nào, cần điều chỉnh ra sao. Đâychính là cơ sở để chính sách đi vào cuộc sống, hạn chếkhoảng cách giữa chủ trương đúng với tổ chức thực hiệnhiệu quả.

Công tác dư luận xã hội vì vậy phải trở thành một bộphận hữu cơ của phương thức lãnh đạo, quản lý hiện đại: lãnh đạo phải dựa vào dân, lắng nghe dân, hiểu dân, thuyếtphục dân và tổ chức để Nhân dân tham gia xây dựng, giámsát, hoàn thiện chính sách.

Hai là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác dư luậnxã hội.

Đây là giải pháp mang tính đột phá, quyết định khảnăng thích ứng của công tác dư luận xã hội trong bối cảnhmới. Khi dư luận xã hội hình thành và lan truyền chủ yếutrên môi trường số, nếu công tác nắm bắt dư luận vẫn chủyếu dựa vào phương pháp thủ công, phân tán, chậm cậpnhật thì sẽ khó theo kịp tốc độ biến động của thực tiễn.

Cần khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thốngdữ liệu chuyên ngành về dư luận xã hội theo hướng thốngnhất, liên thông, có khả năng cập nhật, phân tích và khaithác hiệu quả. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành cáctrung tâm hoặc bộ phận phân tích, dự báo dư luận xã hộitrên nền tảng số, có khả năng theo dõi, tổng hợp, phân loại, đánh giá các dòng thông tin lớn trên báo chí, mạng xã hộivà các nền tảng truyền thông số.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ phân tích cảm xúc, phân tích xu hướng thông tin, nhận diện chủ đề nóng, phát hiện bấtthường trong dòng chảy thông tin. Những công cụ này giúpphát hiện sớm các vấn đề nổi lên, cảnh báo nguy cơ phátsinh điểm nóng, nhận diện thông tin sai lệch, xuyên tạc, kích động, từ đó hỗ trợ cơ quan chức năng tham mưu giảipháp lãnh đạo, chỉ đạo, truyền thông và xử lý chính sáchphù hợp.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong công tác dư luận xã hộikhông chỉ là đầu tư phần mềm, thiết bị hay lập thêm hệthống kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là phải đổi mới quytrình làm việc, cơ chế phối hợp, phương pháp phân tích vànăng lực sử dụng dữ liệu. Dữ liệu chỉ có giá trị khi đượcphân tích đúng, đặt trong bối cảnh chính trị - xã hội cụ thểvà chuyển hóa thành kiến nghị chính sách có tính khả thi.

Mục tiêu cuối cùng là chuyển từ “đi sau phản ánh” sang “đi trước dự báo”; từ xử lý bị động sang chủ độngnhận diện, phòng ngừa rủi ro xã hội; từ báo cáo tình hìnhsang kiến tạo giải pháp, góp phần nâng cao năng lực quảntrị quốc gia trong môi trường số.

Ba là, gắn chặt công tác dư luận xã hội với truyềnthông chính sách và cơ chế phản hồi xã hội.

Thực tiễn cho thấy, nhiều khó khăn trong quá trình tổchức thực hiện chính sách không phải lúc nào cũng xuấtphát từ bản thân chính sách, mà có khi bắt nguồn từ việcthông tin chưa đầy đủ, truyền thông chưa đúng thời điểm, thiếu đối thoại, thiếu giải thích hoặc chậm phản hồi trướcnhững băn khoăn chính đáng của người dân. Trong môitrường số, khoảng trống thông tin rất dễ bị lấp đầy bởi suyđoán, tin giả, thông tin sai lệch hoặc luận điệu xuyên tạc.

Vì vậy, công tác dư luận xã hội phải gắn chặt vớitruyền thông chính sách ngay từ khâu xây dựng, ban hànhđến tổ chức thực hiện và đánh giá chính sách. Trước khiban hành những chính sách lớn, có tác động rộng đến đờisống Nhân dân, cần coi trọng khảo sát, đánh giá tác độngdư luận xã hội, nhận diện các nhóm đối tượng chịu ảnhhưởng, dự báo những vấn đề có thể phát sinh, từ đó có phương án truyền thông, giải thích và tạo đồng thuận phùhợp.

Trong quá trình thực hiện chính sách, cần thườngxuyên lắng nghe phản hồi từ Nhân dân, nhất là những ý kiến khác biệt, những băn khoăn, vướng mắc từ cơ sở. Thông tin phản ánh từ dư luận xã hội phải được tiếp nhận, phân loại, xử lý và phản hồi kịp thời; tránh tình trạng chỉthu thập thông tin để báo cáo mà chưa gắn với trách nhiệmgiải quyết.

Truyền thông chính sách trong thời đại số phải bảođảm ba yêu cầu: nhanh, đúng và thuyết phục. Nhanh đểkhông tạo khoảng trống thông tin; đúng để bảo đảm tínhchính xác, chính thống; thuyết phục để người dân hiểu, chia sẻ và đồng thuận. Chính sách tốt không chỉ đúng vềmục tiêu, đúng về pháp lý, mà còn phải được truyền thôngđúng cách, được Nhân dân hiểu đúng, đồng tình và tích cựctham gia thực hiện.

Bốn là, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội trong nắm bắt, địnhhướng và tạo đồng thuận xã hội.

Trong công tác dư luận xã hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội có vai trò đặc biệtquan trọng. Với chức năng đại diện, bảo vệ quyền và lợiích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, vận độngcác tầng lớp Nhân dân; tham gia xây dựng Đảng, xây dựngNhà nước; thực hiện giám sát và phản biện xã hội, Mặt trậncó điều kiện và trách nhiệm trở thành một kênh quan trọngnắm bắt, phản ánh và tham mưu xử lý các vấn đề dư luậnxã hội.

Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội cần chủ độngđổi mới phương thức nắm bắt dư luận theo hướng sâu sátcơ sở, gần dân, sát dân, lắng nghe thực chất tiếng nói củaNhân dân. Cần kết hợp giữa nắm bắt qua hệ thống tổ chức, qua đội ngũ cán bộ cơ sở, qua tiếp xúc cử tri, giám sát, phản biện xã hội, với việc khai thác các kênh thông tin trênmôi trường số. Qua đó, phản ánh trung thực, khách quan, kịp thời tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị chính đáng của cáctầng lớp Nhân dân với Đảng, Nhà nước.

Thông qua giám sát và phản biện xã hội, Mặt trận cầngóp phần phát hiện sớm những bất cập trong cơ chế, chínhsách, những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn, những điểmnghẽn trong tổ chức thực hiện ở cơ sở. Đây là cơ sở quantrọng để kiến nghị sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện chính sách, không để những bức xúc nhỏ tích tụ thành mâu thuẫn lớn, không để các vấn đề dân sinh trở thành điểm nóng xã hội.

Trong thời đại số, Mặt trận và các tổ chức chính trị - xãhội cũng cần phát huy vai trò định hướng, lan tỏa thông tin tích cực, củng cố đồng thuận xã hội trên không gian mạng. Mỗi cán bộ Mặt trận, đoàn thể, đoàn viên, hội viên cần trởthành một chủ thể tích cực trong tuyên truyền, giải thíchchính sách, phản ánh tiếng nói từ cơ sở, đấu tranh vớithông tin sai trái, xuyên tạc, góp phần bảo vệ nền tảng tưtưởng của Đảng và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Năm là, xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác dư luậnxã hội chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu thời đạisố.

Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng không thể thaythế vai trò của con người. Chất lượng công tác dư luận xãhội trước hết phụ thuộc vào chất lượng đội ngũ cán bộ. Trong bối cảnh mới, cán bộ làm công tác dư luận xã hộiphải có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy phân tích sắcbén, năng lực dự báo tốt, am hiểu thực tiễn xã hội và có khả năng sử dụng công nghệ số.

Cần đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ này theo hướng tíchhợp ba nhóm năng lực: năng lực chính trị, năng lực xã hộihọc và năng lực số. Năng lực chính trị để nhận diện đúngtính chất của vấn đề, phân biệt giữa bức xúc chính đángcủa Nhân dân với hành vi lợi dụng, kích động, chống phá. Năng lực xã hội học để khảo sát, phân tích, đánh giá tâmtrạng xã hội một cách khoa học. Năng lực số để khai thácdữ liệu, sử dụng công cụ phân tích truyền thông, theo dõixu hướng thông tin và tham mưu trong môi trường số.

Cùng với đội ngũ chuyên trách, cần củng cố, mở rộngvà nâng cao chất lượng mạng lưới cộng tác viên dư luận xãhội. Mạng lưới này phải đa dạng, có chiều sâu, bao gồmcán bộ cơ sở, trí thức, chuyên gia, nhà khoa học, nhà báo, văn nghệ sĩ, chức sắc tôn giáo, người có uy tín, doanhnhân, công nhân, nông dân, thanh niên và lực lượng nòngcốt trên không gian mạng. Đây là lực lượng quan trọnggiúp công tác dư luận xã hội bám sát đời sống, phản ánhđược nhiều chiều cạnh của thực tiễn, nhất là những vấn đềđang hình thành từ cơ sở.

Tựu trung lại, 5 giải pháp trên cần được triển khaiđồng bộ, thực chất, có trọng tâm, trọng điểm. Trong đó, đổimới tư duy là tiền đề; chuyển đổi số là khâu đột phá; truyền thông chính sách và cơ chế phản hồi là điều kiệnbảo đảm hiệu quả; phát huy vai trò Mặt trận và các tổ chứcchính trị - xã hội là nền tảng để bám sát Nhân dân; xâydựng đội ngũ cán bộ là nhân tố then chốt quyết định chấtlượng công tác dư luận xã hội trong thời đại số.

Xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc trong thờiđại số

Trong thời đại số, công tác dư luận xã hội không chỉ làcông cụ nắm bắt tâm trạng xã hội mà còn là phương thứcquan trọng để củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận xãhội và xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc.

Ở đâu cấp ủy, chính quyền biết lắng nghe Nhân dân, đối thoại với Nhân dân, giải quyết kịp thời những vấn đềNhân dân quan tâm, ở đó niềm tin xã hội được củng cố. Ngược lại, nếu xa dân, thiếu thông tin, chậm phản hồi hoặcné tránh những vấn đề bức xúc thì rất dễ tạo khoảng trốngđể thông tin xấu độc len lỏi, tác động tiêu cực đến xã hội.

Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, đổi mớicông tác dư luận xã hội theo hướng hiện đại, chuyênnghiệp, số hóa và lấy Nhân dân làm trung tâm không chỉ làyêu cầu nghiệp vụ mà còn là yêu cầu chính trị cấp thiếtnhằm góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hộiXIV của Đảng, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dântộc, đưa đất nước vững bước tiến vào kỷ nguyên phát triểnmới./.