Bảo vệ trẻ không đồng nghĩa với kiểm soát mọi lựa chọn
Trong quá trình phát triển, khả năng nhận diện nguy cơ, kiểm soát hành vi và đánh giá hậu quả của trẻ vẫn đang hoàn thiện. Trên môi trường số, các em có thể gặp nội dung không phù hợp, thông tin sai lệch, bắt nạt trực tuyến hoặc những rủi ro liên quan đến dữ liệu cá nhân.
Vì vậy, việc thiết lập giới hạn sử dụng thiết bị, lựa chọn nội dung và hướng dẫn bảo vệ thông tin là cần thiết. Tuy nhiên, những biện pháp này có giá trị giáo dục hơn khi trẻ hiểu lý do của các giới hạn, thay vì chỉ tuân thủ yêu cầu.
Một đứa trẻ có thể tránh truy cập trang mạng không phù hợp khi có cha mẹ bên cạnh. Nhưng khi sử dụng thiết bị độc lập, điều giúp trẻ đưa ra lựa chọn an toàn còn là khả năng nhận biết nội dung đáng ngờ, dự đoán hậu quả và tìm kiếm sự hỗ trợ.
Đây là sự khác biệt giữa quản lý hành vi trước mắt và hình thành năng lực tự bảo vệ lâu dài.
Dưới góc độ tâm lý học phát triển, khả năng tự chủ được hình thành qua trải nghiệm, hướng dẫn và cơ hội thực hành phù hợp với độ tuổi. Trẻ nhỏ cần những giới hạn rõ ràng, trong khi trẻ lớn hơn có thể từng bước tham gia thỏa thuận về thời gian sử dụng thiết bị, nội dung tiếp cận và trách nhiệm đối với hoạt động trực tuyến.
Chẳng hạn, thay vì chỉ yêu cầu con ngừng sử dụng điện thoại, cha mẹ có thể cùng trẻ xác định thời điểm cần ưu tiên học tập, vận động hoặc nghỉ ngơi. Khi hiểu được mối liên hệ giữa thời gian sử dụng màn hình với giấc ngủ và sinh hoạt, trẻ có thêm cơ sở để điều chỉnh hành vi.
Tuy nhiên, tự chủ không đồng nghĩa với việc trẻ phải tự xoay xở trước mọi tình huống. Với những nguy cơ vượt quá khả năng nhận thức hoặc có thể gây tổn hại nghiêm trọng, người lớn vẫn cần chủ động bảo vệ. Điều quan trọng là tạo ra những giới hạn an toàn, đồng thời mở rộng quyền chủ động phù hợp với sự trưởng thành của trẻ.
Một khía cạnh khác cần quan tâm là cảm giác an toàn khi trẻ gặp sự cố. Nếu vô tình tiếp xúc với nội dung đáng sợ, bị người lạ tiếp cận hoặc gặp khó khăn trong quan hệ trên mạng, trẻ cần biết mình có thể tìm đến cha mẹ để được giúp đỡ. Sự tin cậy trong gia đình giúp những vấn đề được nhận biết sớm và tạo cơ hội để trẻ học cách xử lý tình huống.
Từ sử dụng công nghệ đến hình thành năng lực tự chủ
Trong thời đại số, thành thạo thiết bị không đồng nghĩa với làm chủ công nghệ. Một đứa trẻ có thể thao tác nhanh trên điện thoại nhưng vẫn cần được hướng dẫn phân biệt thông tin đáng tin cậy, nhận diện hành vi không an toàn và cân nhắc trước khi chia sẻ nội dung cá nhân.
Năng lực số vì vậy không chỉ là kỹ năng thao tác, mà còn bao gồm khả năng đánh giá, lựa chọn và ứng xử có trách nhiệm. Đặc biệt, khi trí tuệ nhân tạo ngày càng phổ biến, trẻ có thể nhận được những câu trả lời nhanh chóng nhưng chưa chắc chính xác. Cha mẹ cần giúp con hình thành thói quen kiểm chứng thông tin và hiểu giới hạn của các công cụ thông minh.
Bên cạnh kiến thức, khả năng quản lý cảm xúc cũng có ý nghĩa quan trọng. Trẻ có thể vui khi nhận được sự quan tâm trên mạng xã hội, nhưng cũng có thể buồn bã trước lời bình luận tiêu cực hoặc cảm thấy thua kém khi so sánh với người khác. Những trải nghiệm ấy cần được nhìn nhận theo độ tuổi, đặc điểm tâm lý và hoàn cảnh của từng em, thay vì xem công nghệ là nguyên nhân của mọi khó khăn.
Trong gia đình, việc trao đổi về trải nghiệm trực tuyến giúp trẻ nhận biết cảm xúc, học cách ứng xử khi bất đồng và lựa chọn các mối quan hệ phù hợp. Đồng thời, trẻ vẫn cần được vận động, đọc sách, tham gia hoạt động tập thể và duy trì giao tiếp trực tiếp để phát triển hài hòa.
Cách người lớn sử dụng công nghệ cũng có tác động nhất định. Khi cha mẹ biết dành thời gian cho gia đình, cân nhắc trước khi chia sẻ thông tin và ứng xử phù hợp trên mạng xã hội, trẻ có thêm những hình mẫu gần gũi để học hỏi. Sự nhất quán giữa lời hướng dẫn và hành vi thực tế thường có giá trị hơn những quy định chỉ dành cho con trẻ.
Nhìn từ góc độ phát triển con người, khả năng tự chủ không chỉ có ý nghĩa trong việc sử dụng thiết bị. Đây còn là nền tảng để mỗi cá nhân quản lý thời gian, đưa ra quyết định, nhận diện giới hạn và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Những phẩm chất ấy sẽ tiếp tục phát huy khi trẻ bước vào môi trường học tập, nghề nghiệp và các mối quan hệ xã hội phức tạp hơn.
Vì vậy, giáo dục trong thời đại số không nên chỉ hướng đến việc giúp trẻ sử dụng công nghệ an toàn ở thời điểm hiện tại, mà còn cần chuẩn bị khả năng thích ứng trước những thay đổi trong tương lai. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong hướng dẫn kỹ năng số, xây dựng thói quen sinh hoạt và tạo điều kiện để trẻ thực hành những trách nhiệm phù hợp với lứa tuổi.
Nuôi dạy con trong thời đại số không chỉ là bảo vệ trẻ trước những rủi ro, mà còn giúp các em hình thành khả năng tự chủ và trách nhiệm. Khi được định hướng phù hợp và có cơ hội tự trải nghiệm, trẻ sẽ có thêm bản lĩnh để làm chủ công nghệ và thích ứng với những thay đổi của cuộc sống.
TS. Nguyễn Chí Tân
Phó Chủ tịch Hội Khoa học Sức khỏe Thành phố Hồ Chí Minh
Chủ tịch Hội đồng thành viên – Giám đốc Phòng khám đa khoa Thuận Kiều
Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Trung tâm xét nghiệm, chẩn đoán y khoa HanhphucLab