Nghịch lý của cuộc sống là chúng ta luôn nhận ra giá trị của sức khỏe khi nó bắt đầu suy giảm. Không ít người sẵn sàng làm việc mười hai đến mười bốn giờ mỗi ngày, thức khuya kéo dài, ăn uống thất thường, bỏ qua vận động và trì hoãn việc khám sức khỏe định kỳ với suy nghĩ rằng mình còn trẻ, còn khỏe và sẽ có thời gian để bù đắp sau này. Nhưng cơ thể con người không vận hành như một cỗ máy có thể thay mới linh kiện bất cứ lúc nào. Mỗi lựa chọn thiếu lành mạnh đều âm thầm để lại dấu vết, và nhiều tổn thương chỉ được nhận ra khi việc phục hồi đã trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Trong y học hiện đại, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy phần lớn gánh nặng bệnh tật hiện nay đến từ các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp, ung thư và bệnh phổi mạn tính. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhóm bệnh này chiếm khoảng 74% tổng số ca tử vong trên toàn cầu. Điểm chung của chúng là không xuất hiện trong một sớm một chiều mà hình thành qua nhiều năm tích lũy của lối sống thiếu lành mạnh, từ dinh dưỡng mất cân đối, ít vận động, thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài đến việc sử dụng rượu bia và thuốc lá. Điều đáng tiếc là phần lớn những yếu tố nguy cơ ấy đều có thể được kiểm soát nếu con người chủ động chăm sóc sức khỏe từ sớm.

Thực tế lâm sàng cho thấy không ít người tìm đến bệnh viện khi bệnh đã ở giai đoạn tiến triển. Có người phát hiện tăng huyết áp sau nhiều năm không kiểm tra sức khỏe. Có người chỉ biết mình mắc đái tháo đường khi đã xuất hiện biến chứng. Cũng có những trường hợp ung thư chỉ được phát hiện khi cơ hội điều trị tối ưu đã không còn như trước. Điều khiến các bác sĩ trăn trở không phải chỉ là mức độ nặng của bệnh, mà là việc nhiều căn bệnh hoàn toàn có thể được phát hiện sớm nếu người bệnh có thói quen khám sức khỏe định kỳ và quan tâm đến những tín hiệu nhỏ của cơ thể.

Ở góc độ sinh học, cơ thể con người có khả năng thích nghi và tự phục hồi đáng kinh ngạc, nhưng khả năng ấy không phải vô hạn. Gan có thể tái tạo sau tổn thương, xương có thể liền lại sau gãy, nhiều cơ quan có thể phục hồi một phần sau điều trị, nhưng không phải mọi tổn thương đều có thể đưa cơ thể trở về trạng thái ban đầu. Một quả tim đã trải qua nhồi máu cơ tim, một quả thận đã suy mạn, một lá phổi bị phá hủy bởi thuốc lá hay một não bộ sau đột quỵ đều khó có thể phục hồi hoàn toàn. Chính vì vậy, phòng bệnh luôn hiệu quả hơn chữa bệnh, không chỉ về mặt y học mà còn về chất lượng sống.

Sức khỏe cũng là loại tài sản đặc biệt bởi nó là nền tảng của mọi giá trị khác. Một sự nghiệp thành công sẽ trở nên mong manh nếu người tạo dựng nó không còn đủ sức để tiếp tục cống hiến. Một khối tài sản lớn không thể thay thế những năm tháng khỏe mạnh đã mất. Một gia đình hạnh phúc cũng sẽ chịu nhiều thử thách khi một thành viên phải sống chung với bệnh tật kéo dài. Nói cách khác, sức khỏe không phải là mục tiêu duy nhất của cuộc sống, nhưng là điều kiện để con người thực hiện hầu hết những mục tiêu còn lại.

Ở bình diện quốc gia, sức khỏe của người dân còn là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển. Một lực lượng lao động khỏe mạnh đồng nghĩa với năng suất cao hơn, chi phí y tế thấp hơn và khả năng cạnh tranh tốt hơn. Ngân hàng Thế giới (World Bank) và WHO đều coi đầu tư cho y tế dự phòng, dinh dưỡng, giáo dục sức khỏe và chăm sóc ban đầu là những khoản đầu tư có hiệu quả kinh tế – xã hội cao nhất. Mỗi đồng đầu tư cho phòng bệnh không chỉ giúp giảm chi phí điều trị trong tương lai mà còn góp phần bảo vệ nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững của đất nước.

Trong bối cảnh hiện nay, khi tuổi thọ của người Việt Nam ngày càng được cải thiện nhưng các bệnh mạn tính có xu hướng trẻ hóa, cách nhìn về sức khỏe cũng cần thay đổi. Chúng ta không nên xem sức khỏe là thứ có sẵn để sử dụng cho đến khi cạn kiệt, mà cần coi đó là một loại "vốn sống" phải được bồi đắp mỗi ngày. Một bữa ăn cân đối, một giờ vận động, một giấc ngủ đủ, một lần khám sức khỏe định kỳ hay một quyết định từ bỏ thuốc lá đều là những khoản đầu tư nhỏ nhưng mang lại giá trị lâu dài.

Là người làm trong lĩnh vực y tế, tôi luôn cho rằng thành công của một hệ thống chăm sóc sức khỏe không nằm ở số lượng ca bệnh được điều trị, mà ở số người không phải trở thành bệnh nhân. Điều đó chỉ có thể đạt được khi mỗi cá nhân chủ động chăm sóc bản thân, mỗi gia đình xây dựng lối sống lành mạnh và toàn xã hội coi sức khỏe là một giá trị cần được gìn giữ chứ không phải một nguồn lực để khai thác đến cạn kiệt.

Có những tài sản mất đi còn có thể làm lại. Có những khoản tiền có thể kiếm lại sau thất bại. Có những cơ hội có thể đến thêm lần nữa. Nhưng sức khỏe thì khác. Mỗi năm tháng trôi qua đều để lại dấu ấn trên cơ thể, và không phải mọi tổn thương đều có cơ hội quay trở lại như ban đầu.

Vì thế, chăm sóc sức khỏe không nên bắt đầu khi bệnh xuất hiện, mà phải bắt đầu từ khi chúng ta vẫn còn khỏe mạnh. Đó không chỉ là lựa chọn khôn ngoan cho bản thân, mà còn là trách nhiệm với gia đình, với những người yêu thương và với tương lai của chính mình. Bởi trong tất cả những tài sản con người sở hữu, sức khỏe là tài sản duy nhất mà càng để hao mòn, cái giá phải trả để phục hồi sẽ càng lớn, và đôi khi không gì có thể bù đắp được.