Điểm 10 nhiều hơn, kỹ năng sống ít đi
Chiều hôm ấy, đứa con trai học lớp 5 của tôi chuẩn bị đi đá bóng. Xỏ xong đôi giày vải, thằng bé chạy vào phòng: "Bố buộc dây giày giúp con".
Tôi cúi xuống chỉ cho con cách thắt nút. Nhìn đôi bàn tay lóng ngóng của một đứa trẻ mười tuổi sắp hoàn thành bậc tiểu học, bỗng thấy giật mình. Đứa con gái bước vào lớp 1 của tôi cũng bắt đầu một "cuộc chiến" mới: học cách ngồi nghiêm túc tại bàn và tự xúc cơm ăn thay vì chơi lang thang khắp nơi rồi chờ người giúp việc đút. Tôi tự hỏi: Suốt những năm qua, gia đình và nhà trường đã dạy con mình điều gì?
Ký ức kéo tôi về những năm tháng ấu thơ. Thế hệ chúng tôi ngày ấy, bằng tuổi con gái bây giờ, việc đầu tiên học khi ngồi vào mâm cơm là so đũa cho cả nhà. So cho bằng đầu, so cho đúng chiều, mời người lớn từ trên xuống dưới trước khi cầm bát, ăn xong buông đũa lại lễ phép xin phép người lớn. Chúng tôi học cách đặt cái muôi canh sao cho cán quay về phía thuận, học cách dọn mâm, rửa bát, quét nhà. Rất nhiều bài học làm người được thẩm thấu một cách tự nhiên từ những việc nhà nho nhỏ. Vậy mà hôm nay, giữa thời đại dư thừa tiện nghi, chúng ta dường như đã quên mất việc dạy con những điều căn bản nhất để làm một con người tự lập.
Trong khi những kỹ năng tối thiểu bị teo tóp, áp lực điểm số tại Việt Nam lại phình to.
Chúng ta đang sống trong một nền giáo dục của những học sinh "toàn diện bất thường". Có những trường chuyên, lớp chọn yêu cầu hồ sơ đầu vào phải toàn điểm 10 tuyệt đối. Mùa thi đại học, điều bất thường xuất hiện: thí sinh đạt 29 điểm cho 3 môn thi vẫn ngậm ngùi trượt nguyện vọng 1. Ngay cả thế hệ chúng tôi ngày xưa, dù học trường chuyên và có sẵn bộ đề thi đại học cũng chẳng bao giờ dám mơ đến cơn mưa điểm 10 nhiều đến mức lạm phát như thế.
Để đổi lấy bảng điểm lung linh ấy, chúng ta hiểu lũ trẻ phải trải qua những gì. Chúng ta biến con trẻ thành những đấu sĩ thi cử thiện chiến nhưng lại khiếm khuyết về tâm hồn. Các con giải dễ dàng các bài toán phức tạp, tinh thông ngoại ngữ, nhưng không biết quan sát nét mặt âu lo của mẹ cha và thậm chí không biết tự buộc nổi dây giày của chính mình.
Cơn sốt thành tích này không phải là chuyện riêng của Việt Nam.
Tại Trung Quốc, cỗ máy Cao khảo lấy đi tuổi thơ của hàng chục triệu thiếu niên. Tháng 5 năm 2012, bức ảnh chụp lớp học tại Trường Trung học số 1 Hiếu Cảm tỉnh Hồ Bắc gây chấn động truyền thông toàn cầu. Cả lớp ngồi giải đề dưới giàn bình truyền dịch axit amin treo lơ lửng trên trần nhà nhằm chống kiệt sức trước kỳ thì Cao khảo. Nhà trường sau đó xác nhận việc này để học sinh “tiết kiệm thời gian bồi bổ”.
Trường Trung học Hành Thủy ở Hà Bắc, nơi được ví như nhà máy sản xuất thủ khoa đã biến thành “trại lính”. Học sinh phải thức dậy từ 5h30, chạy bộ theo đội hình, vừa chạy vừa cầm sách nhẩm bài, sinh hoạt tính bằng giây và học 16 tiếng một ngày. Hậu quả là một thế hệ kiệt quệ, trào lưu buông xuôi "nằm yên mặc kệ đời" tang ping lan rộng.
Ở Nhật Bản, bài toán áp lực cũng từng biến thành bi kịch quốc gia. Hơn 40 năm trước, nước Nhật chìm trong cơn điên loạn về điểm số và chỉ số Hensachi (điểm lệch chuẩn), tạo ra nỗi ám ảnh Juken jigoku (địa ngục thi cử). Hệ lụy là hơn một triệu người Hikikomori tự giam mình trong phòng kín suốt đời, từ chối xã hội. Ngày 1 tháng 9 hằng năm, ngày tựu trường sau kỳ nghỉ hè, trở thành ngày có tỷ lệ học sinh tự sát cao nhất năm do học sinh thà chết chứ không muốn trở lại trường đối mặt với áp lực thi cử và bạo lực học đường.
Chính trong khủng hoảng, người Nhật nhận ra phải cải cách tận gốc, quay trở lại rèn "chữ Lễ" và nền tảng làm người trước khi truyền trao kiến thức.
Trong chuyến công tác thăm 1 trường tiểu học ở Nhật Bản, tôi quan sát thấy học sinh luôn vào lớp trước giờ học 5 phút. Bởi với người Nhật, "đến sớm 5 phút mới là đúng giờ, đến đúng giờ đã là muộn". Trong giờ trưa, các em tự đeo tạp dề, tự múc cơm chia cho bạn bè, rồi tự tay cầm giẻ lau sàn, cọ rửa nhà vệ sinh của trường. Nhìn những đôi dép của học sinh được xếp ngay ngắn, mũi dép luôn quay ra ngoài, ban đầu tôi ngỡ đó là bài học ứng phó động đất để xỏ chân chạy cho nhanh. Nhưng khi động đất xảy ra, ai còn tâm trí đâu để xỏ dép đi giầy?
Đó đơn thuần là sự rèn luyện nề nếp, ngăn nắp và ý thức nghĩ cho người khác ngay từ tấm bé. Người Nhật có câu ngạn ngữ: "Tam tuế định bách tuế" (tinh thần hình thành lúc 3 tuổi sẽ là nền tảng cho 100 năm cuộc đời). Giáo dục Nhật Bản dạy trẻ con tự lập và giữ trật tự xã hội trước khi dạy chúng tri thức.
Nhìn lại chúng ta, dường như triết lý "Tiên học Lễ, hậu học Văn" đã bị đẩy lùi vào dĩ vãng, chỉ còn là một khẩu hiệu trang trí.
Chúng ta nghĩ chữ Lễ đã lạc hậu trong kỷ nguyên số. Thay vào đó, chúng ta đảo ngược trật tự: Tiên học văn, hậu học… tất cả những thứ gì có thể để không tụt hậu. Chúng ta dạy con trẻ kỹ năng tranh biện, lập trình, tư duy tài chính, tiếng Anh chuẩn Mỹ… nhưng lãng quên dạy quyền được học cách ứng xử, lòng biết ơn và sự tự chủ bản thân.
Khi cha mẹ coi điểm số là trang sức và nhà trường coi tỷ lệ đỗ đạt là bộ mặt thi đua, chúng ta đang biến giáo dục thành một thị trường trao đổi. Người lớn thỏa mãn sự bất an của mình bằng việc tước đi tuổi thơ lấm lem bùn đất, tước đi quyền được ngơ ngác và sai sót của con trẻ.
Tôi nhớ đến bữa cơm bento ăn trưa mà phụ huynh Nhật Bản phải chuẩn bị cho con mình mỗi tuần 1 lần. Đó là biểu hiện của việc nhà trường cần sự đồng hành của phụ huynh trong quá trình giáo dục. Tôi nhớ những buổi trưa hè ngày xưa ở làng quê, sau giờ học, lũ trẻ chúng tôi nhảy ùm xuống khúc sông đầu làng, bẻ cọng rơm ngậm vào miệng thổi toe toe, cười vang cả một khúc đê. Ngày ấy thiếu thốn trăm bề, nhưng tâm hồn đứa nào cũng rộng thênh thang và tràn đầy sinh lực sống.
Làm thế nào để có những học sinh hạnh phúc? Đó là trăn trở của biết bao thầy cô tâm huyết, biết bao bậc phụ huynh yêu thương con mình. Và ít nhiều tôi biết chúng ta cũng đều đã có hướng đi dù chưa thật rõ ràng.
Cần đưa chữ Lễ trở về vị trí trung tâm của gia đình và học đường. Chữ Lễ hôm nay là văn hóa biết ơn, tôn trọng ranh giới cộng đồng, tinh thần tự chịu trách nhiệm và năng lực tự phục vụ. Hãy để đứa trẻ học buộc dây giày trước khi bắt con giải toán nâng cao. Hãy dạy con biết mời cơm, biết đặt cái muôi canh ngay ngắn, biết lau sạch chiếc bàn mình vừa làm bẩn.
Chúng ta, cả thầy cô và phụ huynh cũng cần “cai nghiện” điểm 10 và học cách buông tay. Yêu thương không phải là bao bọc, cũng không phải là biến con thành công cụ hiện thực hóa những giấc mơ dang dở của mình.
Chiều mai, con trai tôi sẽ lại xỏ giày ra sân bóng, và con gái lại ngồi vào mâm cơm cùng cả nhà. Tôi sẽ kiên quyết cất đi sự sốt ruột. Tôi học cách kiên nhẫn nhìn con lóng ngóng tự thắt từng nút dây cho thật chặt, và chờ đợi con gái tự tay so từng đôi đũa ngay ngắn cho cha mẹ, ông bà.
Bởi suy cho cùng, một bảng điểm toàn số 10 có thể mở ra cánh cửa vào trường chuyên nhưng chính đôi bàn tay biết tự lập và một trái tim biết nghĩ cho người khác mới là hành trang con cần mang theo trong cuộc đời.