Trong nhiều gia đình, mỗi lần đưa trẻ đi khám hoặc cân đo ở trường, phụ huynh thường quan tâm trước tiên đến hai con số: cân nặng và chiều cao. Con có nhẹ cân không, có thấp hơn bạn bè không, có tăng trưởng đúng chuẩn không. Những lo lắng ấy hoàn toàn dễ hiểu, bởi tăng trưởng thể chất là một chỉ dấu quan trọng của sức khỏe trẻ em.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn trẻ qua cân nặng và chiều cao, chúng ta có thể bỏ sót nhiều điều quan trọng hơn. Có những đứa trẻ cao lớn, ăn uống không quá kém, nhưng chậm nói, ít giao tiếp, khó chơi với bạn, dễ cáu gắt, không tập trung, ngủ kém hoặc không biết tự phục vụ phù hợp với lứa tuổi. Ngược lại, có trẻ thể chất không quá nổi bật nhưng lại phát triển tốt về ngôn ngữ, cảm xúc, khả năng tương tác và sự tự lập.

Theo dõi phát triển trẻ vì vậy cần được hiểu rộng hơn. Đó không chỉ là việc đo chiều cao, cân nặng, mà là quan sát toàn diện quá trình trẻ lớn lên theo thời gian: trẻ có biết lẫy, bò, đi, chạy đúng giai đoạn không; có biết nhìn vào mắt người đối diện không; có phản ứng khi được gọi tên không; có biết bập bẹ, nói từ đơn, ghép câu không; có biết chơi giả vờ, bắt chước, chia sẻ cảm xúc, làm theo hướng dẫn, tự ăn, tự mặc quần áo hay giao tiếp với bạn bè không.

Ở góc độ chuyên gia, sự phát triển của trẻ gồm nhiều mặt gắn bó với nhau: vận động thô, vận động tinh, ngôn ngữ, nhận thức, cảm xúc, kỹ năng xã hội và khả năng tự chăm sóc. Một đứa trẻ không thể được đánh giá đầy đủ chỉ bằng biểu đồ tăng trưởng thể chất. Cơ thể trẻ cần lớn lên, nhưng não bộ, cảm xúc và kỹ năng sống cũng cần được nuôi dưỡng từng ngày.

Điều đáng nói là nhiều dấu hiệu phát triển bất thường ban đầu rất nhẹ, dễ bị người lớn bỏ qua. Trẻ chậm nói có thể được giải thích là “con trai thường nói muộn”. Trẻ ít giao tiếp có thể bị nghĩ là “tính nó nhút nhát”. Trẻ không tập trung có thể bị mắng là “lười học”. Trẻ vụng về, chậm vận động có thể bị cho là “hơi yếu”. Nếu những biểu hiện này kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập, giao tiếp, việc chủ quan có thể khiến trẻ mất đi cơ hội được can thiệp sớm.

Can thiệp sớm có ý nghĩa rất lớn, bởi não bộ trẻ em có khả năng học hỏi và thích nghi mạnh mẽ trong những năm đầu đời. Khi khó khăn được phát hiện sớm, trẻ có thể được hỗ trợ bằng ngôn ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, vật lý trị liệu, tư vấn tâm lý, giáo dục đặc biệt hoặc điều chỉnh môi trường sống phù hợp. Nhiều trẻ nếu được đồng hành đúng lúc có thể cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp, vận động, học tập và hòa nhập.

Tuy nhiên, theo dõi phát triển không có nghĩa là cha mẹ phải căng thẳng soi từng hành vi của con. Mỗi đứa trẻ có một tốc độ trưởng thành riêng. Có trẻ đi sớm, có trẻ nói sớm, có trẻ mạnh dạn, có trẻ cần nhiều thời gian hơn để làm quen với môi trường. Điều quan trọng là cha mẹ cần quan sát con trong quá trình dài, so sánh con với chính con trước đó, thay vì chỉ so sánh với bạn bè cùng tuổi.

Một câu hỏi rất cần thiết là: tháng này con có thêm kỹ năng nào mới không? Con có giao tiếp nhiều hơn không? Con có hiểu lời người lớn tốt hơn không? Con có biết chơi đa dạng hơn không? Con có ngủ, ăn, vận động, bộc lộ cảm xúc ổn hơn không? Những tiến bộ nhỏ ấy đôi khi cho thấy trẻ đang phát triển tốt, dù cân nặng hay chiều cao chưa thay đổi nhiều.

Gia đình là nơi theo dõi phát triển trẻ gần nhất. Cha mẹ, ông bà, người chăm sóc là những người nhìn thấy trẻ mỗi ngày, biết trẻ ăn ngủ ra sao, chơi thế nào, phản ứng khi vui buồn thế nào. Vì vậy, phụ huynh không nên xem việc theo dõi phát triển là chuyện chỉ của bác sĩ hay nhà trường. Mỗi bữa ăn, giờ chơi, lúc tắm, khi đọc sách, khi con tương tác với anh chị em, bạn bè đều là cơ hội để người lớn nhận ra sự thay đổi của trẻ.

Nhà trường cũng giữ vai trò quan trọng. Giáo viên mầm non, giáo viên tiểu học có thể nhận thấy những biểu hiện mà gia đình khó thấy: trẻ có hòa nhập với nhóm không, có làm theo hướng dẫn không, có chú ý trong hoạt động chung không, có khó khăn về ngôn ngữ, vận động, cảm xúc hay hành vi không. Khi gia đình và nhà trường trao đổi cởi mở, trẻ sẽ có nhiều cơ hội được hỗ trợ đúng hơn.

Một điểm cần nhấn mạnh là không nên gắn nhãn trẻ quá sớm. Khi thấy trẻ chậm hơn ở một mặt nào đó, điều đầu tiên không phải là kết luận con “có vấn đề”, mà là tìm hiểu kỹ hơn. Trẻ có đang thiếu ngủ không, có dùng thiết bị điện tử quá nhiều không, có ít được trò chuyện không, có thay đổi môi trường sống không, có căng thẳng ở trường không, có bệnh lý tai mũi họng, thị lực, thính lực hay dinh dưỡng không. Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến biểu hiện phát triển của trẻ.

Dù vậy, cha mẹ cũng không nên trì hoãn khi có dấu hiệu đáng lo. Nếu trẻ không đáp ứng khi gọi tên, không giao tiếp mắt, mất kỹ năng đã từng có, chậm nói rõ rệt, không biết chơi tương tác, không hiểu yêu cầu đơn giản, vận động quá chậm, hành vi lặp lại bất thường, tự làm đau bản thân hoặc khó hòa nhập kéo dài, gia đình nên đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn. Đi khám không phải để dán nhãn, mà để hiểu đúng trẻ đang cần gì.

Theo dõi phát triển trẻ còn giúp cha mẹ điều chỉnh cách nuôi dạy. Một trẻ chậm ngôn ngữ cần được trò chuyện nhiều hơn, giảm màn hình, đọc sách cùng người lớn, được khuyến khích gọi tên đồ vật và diễn đạt nhu cầu. Một trẻ vận động yếu cần thêm cơ hội chạy nhảy, leo trèo an toàn, chơi ngoài trời. Một trẻ dễ cáu gắt cần được hỗ trợ gọi tên cảm xúc, ngủ đủ, có nhịp sinh hoạt ổn định. Một trẻ nhút nhát cần môi trường khích lệ thay vì bị ép thể hiện trước đám đông.

Sự phát triển của trẻ không diễn ra trong phòng khám, mà diễn ra trong đời sống hằng ngày. Nó nằm trong cách cha mẹ nói chuyện với con, cách gia đình ăn cùng nhau, cách người lớn cho trẻ chơi, cách nhà trường tạo môi trường an toàn và cách xã hội nhìn nhận trẻ em. Một đứa trẻ cần dinh dưỡng để lớn, nhưng cũng cần yêu thương để an tâm, cần vận động để mạnh mẽ, cần giao tiếp để phát triển ngôn ngữ, cần được chơi để học hỏi, cần được lắng nghe để hình thành cảm xúc lành mạnh.

Vì vậy, theo dõi phát triển trẻ không nên dừng lại ở câu hỏi “con cao bao nhiêu, nặng bao nhiêu”. Cần hỏi thêm: con đã biết làm gì mới, con có vui không, con có giao tiếp không, con có tự tin hơn không, con có đang gặp khó khăn nào mà người lớn chưa nhìn thấy không.

Một đứa trẻ khỏe mạnh không chỉ là đứa trẻ đạt chuẩn cân nặng và chiều cao. Đó là đứa trẻ đang từng bước phát triển toàn diện về cơ thể, trí tuệ, cảm xúc, ngôn ngữ, hành vi và khả năng kết nối với người khác.

Và để nhìn thấy điều đó, người lớn cần không chỉ một chiếc cân hay thước đo chiều cao, mà cần cả sự quan sát, kiên nhẫn, hiểu biết và tình yêu thương đủ tinh tế để nhận ra những tín hiệu nhỏ trên hành trình lớn lên của trẻ.