Khi nói về sức khỏe trẻ em vùng khó khăn, nhiều người thường nghĩ ngay đến suy dinh dưỡng, thấp còi, thiếu cân. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Sức khỏe của một đứa trẻ không chỉ phụ thuộc vào hôm nay ăn gì, mà còn phụ thuộc vào nguồn nước, vệ sinh, tiêm chủng, giấc ngủ, khả năng đi khám, kiến thức chăm sóc của gia đình, điều kiện học đường và cả môi trường sống xung quanh.

Theo UNICEF Việt Nam, trẻ em ở nông thôn có nguy cơ chịu thiếu hụt về giáo dục, sức khỏe, dinh dưỡng, nhà ở, nước sạch và vệ sinh cao gấp đôi so với trẻ em thành thị; tình trạng này đặc biệt rõ ở trẻ em dân tộc thiểu số, khi gần 4 trong 10 trẻ bị ảnh hưởng bởi nghèo đa chiều. Điều này cho thấy thiệt thòi không nằm ở một khía cạnh đơn lẻ, mà là nhiều thiếu hụt chồng lên nhau.

Trước hết, trẻ em vùng khó khăn dễ thiệt thòi về dinh dưỡng trong những năm đầu đời. Đây là giai đoạn cơ thể và não bộ phát triển rất nhanh, nhu cầu dinh dưỡng cao, nhưng bữa ăn của trẻ ở nhiều gia đình còn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, tập quán ăn uống, khả năng tiếp cận thực phẩm đa dạng và kiến thức chăm sóc trẻ nhỏ. UNICEF nhấn mạnh trẻ dưới 2 tuổi là nhóm dễ tổn thương nhất trước các dạng suy dinh dưỡng, gồm thấp còi, gầy còm, thiếu vi chất và cả thừa cân, béo phì, do nhu cầu dinh dưỡng trên mỗi kilogram cân nặng cao hơn bất kỳ giai đoạn nào khác. 

Điều đáng lo là thiếu dinh dưỡng không phải lúc nào cũng dễ nhìn thấy. Một đứa trẻ có thể vẫn đi học, vẫn chơi, vẫn không bệnh nặng, nhưng bên trong lại thiếu sắt, kẽm, vitamin A, vitamin D hoặc các vi chất cần thiết cho miễn dịch, tăng trưởng và phát triển trí não. WHO xếp thiếu vitamin và khoáng chất là một dạng của suy dinh dưỡng, bên cạnh thấp còi, gầy còm và nhẹ cân. 

Với trẻ em, thiếu vi chất có thể biểu hiện bằng mệt mỏi, kém tập trung, hay ốm vặt, chậm tăng trưởng, biếng ăn hoặc học tập kém hiệu quả. Nhưng ở vùng khó khăn, những dấu hiệu này dễ bị xem là chuyện bình thường: “trẻ con vùng này đứa nào cũng vậy”, “ăn được gì thì ăn”, “ốm thì vài hôm tự khỏi”. Chính sự bình thường hóa ấy khiến nhiều vấn đề không được phát hiện sớm.

Một thiệt thòi lớn khác là khả năng tiếp cận y tế dự phòng. Với trẻ ở đô thị, việc đi khám dinh dưỡng, tiêm chủng, kiểm tra răng miệng, đo chiều cao cân nặng hay xét nghiệm khi cần có thể thuận tiện hơn. Nhưng ở vùng sâu, vùng xa, quãng đường đến cơ sở y tế, chi phí đi lại, điều kiện kinh tế gia đình, lịch làm việc của cha mẹ và thiếu thông tin đều có thể khiến trẻ chậm được chăm sóc. UNICEF từng cho biết mỗi năm tại Việt Nam có hơn 230.000 trẻ dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng cấp tính nặng, một nguyên nhân quan trọng gây thấp còi và tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. 

Ở góc độ chuyên gia, điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở điều trị khi trẻ đã bệnh, mà nằm ở khả năng phòng ngừa từ sớm. Nếu trẻ được theo dõi tăng trưởng đều đặn, được phát hiện sớm thiếu cân, thấp còi, thiếu máu, thiếu vi chất, rối loạn tiêu hóa hoặc chậm phát triển, cơ hội can thiệp sẽ tốt hơn nhiều. Ngược lại, khi trẻ chỉ được đưa đi khám lúc đã mệt nhiều, sụt cân rõ, viêm nhiễm kéo dài hoặc suy kiệt, việc phục hồi sẽ khó khăn hơn.

Trẻ em vùng khó khăn cũng chịu thiệt thòi về nước sạch, vệ sinh và môi trường sống. Dinh dưỡng không thể tách rời điều kiện vệ sinh. Một bữa ăn có thể không phát huy hết giá trị nếu trẻ thường xuyên mắc tiêu chảy, nhiễm ký sinh trùng, dùng nước không an toàn hoặc sống trong môi trường thiếu vệ sinh. Khi trẻ hay bệnh đường ruột, khả năng hấp thu dinh dưỡng giảm, cơ thể dễ mệt, chậm lớn và vòng luẩn quẩn suy dinh dưỡng – nhiễm bệnh có thể kéo dài.

Bên cạnh đó, trẻ em vùng khó khăn còn thiệt thòi về không gian vận động, học tập và phát triển tinh thần. Sức khỏe trẻ em không chỉ là cân nặng và chiều cao. Một đứa trẻ muốn phát triển toàn diện cần được vận động, ngủ đủ, học tập trong môi trường an toàn, có người lớn lắng nghe và có cơ hội vui chơi đúng lứa tuổi. Nhưng khi gia đình còn nhiều áp lực mưu sinh, trẻ có thể sớm phải phụ giúp việc nhà, chăm em, đi xa đến trường hoặc thiếu thời gian được chơi, đọc sách, tham gia hoạt động ngoại khóa.

Điều quan trọng là không nên nhìn những thiệt thòi này bằng thái độ phán xét cha mẹ. Phần lớn gia đình vùng khó khăn không thiếu tình thương với con. Họ thiếu điều kiện, thiếu dịch vụ gần nơi ở, thiếu thông tin dễ hiểu và thiếu một hệ thống hỗ trợ đủ bền bỉ. Nhiều người mẹ muốn cho con ăn tốt hơn nhưng không đủ tiền. Nhiều gia đình muốn đưa con đi khám nhưng đường xa, tốn kém. Nhiều phụ huynh muốn chăm con đúng cách nhưng chưa từng được hướng dẫn cụ thể.

Vì vậy, nếu hỏi trẻ em vùng khó khăn đang thiệt thòi điều gì nhiều nhất, câu trả lời có lẽ là: các em thiệt thòi về cơ hội được lớn lên trong một hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe đầy đủ. Đó là cơ hội có bữa ăn đa dạng, nước sạch, tiêm chủng đúng lịch, khám sớm, trường học an toàn, kiến thức dinh dưỡng, chăm sóc tinh thần và sự theo dõi liên tục trong những năm đầu đời.

Giải pháp vì thế không thể chỉ là những đợt hỗ trợ ngắn hạn. Trẻ em vùng khó khăn cần các chương trình dinh dưỡng học đường, bữa ăn bán trú đủ chất, bổ sung vi chất khi cần, tầm soát suy dinh dưỡng và thiếu máu, truyền thông nuôi con bằng ngôn ngữ dễ hiểu, cải thiện nước sạch – vệ sinh, nâng năng lực y tế cơ sở và đưa dịch vụ chăm sóc trẻ đến gần cộng đồng hơn.

Một xã hội quan tâm đến trẻ em không chỉ hỏi hôm nay các em có đủ ăn không, mà cần hỏi xa hơn: các em có được lớn lên khỏe mạnh, học tập bình đẳng, được phòng bệnh từ sớm và có cơ hội phát triển như những đứa trẻ khác hay không. Bởi với trẻ em, thiệt thòi về sức khỏe và dinh dưỡng không dừng lại ở hiện tại. Nó có thể đi theo các em vào chiều cao, thể lực, khả năng học tập, sự tự tin và cơ hội nghề nghiệp sau này. Đầu tư cho sức khỏe trẻ em vùng khó khăn vì thế không phải là lòng thương hại, mà là trách nhiệm phát triển công bằng và bền vững của cả cộng đồng.