Ở góc độ y học hiện đại, sức khỏe không chỉ là việc không có bệnh. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từ lâu đã định nghĩa sức khỏe là trạng thái thoải mái hoàn toàn về thể chất, tinh thần và xã hội. Thế nhưng trong cuộc sống hôm nay, nhiều người đang mang trong mình những "căn bệnh" không xuất hiện trong bệnh án, không nhìn thấy trên phim chụp hay kết quả xét nghiệm, nhưng lại âm thầm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mỗi ngày.

Đó là căng thẳng kéo dài. Là cảm giác cô đơn giữa những mối quan hệ tưởng chừng rất đông đúc. Là sự kiệt sức sau nhiều năm chạy theo công việc. Là áp lực tài chính đè nặng lên vai người lao động. Và đôi khi là cảm giác mất kết nối với chính gia đình, cộng đồng hay với bản thân mình.

Trong những năm gần đây, khi đời sống kinh tế phát triển nhanh hơn, nhịp sống cũng trở nên gấp gáp hơn. Nhiều người làm việc nhiều giờ hơn, chịu áp lực thành tích lớn hơn và đối mặt với những yêu cầu ngày càng cao trong công việc. Không ít người trẻ bước vào tuổi 30 với hồ sơ nghề nghiệp đáng mơ ước nhưng lại thường xuyên mất ngủ, lo âu và cảm thấy kiệt sức.

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) từng cảnh báo rằng căng thẳng liên quan đến công việc đang trở thành một trong những vấn đề sức khỏe nghề nghiệp đáng quan tâm trên toàn cầu. Trong khi đó, WHO cũng công nhận hội chứng kiệt sức nghề nghiệp (burnout) là một hiện tượng liên quan đến môi trường làm việc cần được quan tâm đúng mức.

Điều đáng nói là nhiều người vẫn xem những dấu hiệu này là chuyện bình thường. Họ coi việc ngủ ít là cố gắng, làm việc quá sức là trách nhiệm, chịu áp lực liên tục là điều tất yếu của cuộc sống hiện đại. Nhưng cơ thể con người không được thiết kế để sống mãi trong trạng thái căng thẳng.

Khi stress kéo dài, hormone cortisol liên tục tăng cao. Ban đầu, cơ thể có thể thích nghi. Nhưng theo thời gian, căng thẳng mạn tính có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, hệ miễn dịch, tim mạch, tiêu hóa và sức khỏe tinh thần. Nhiều nghiên cứu cho thấy stress kéo dài có liên quan đến tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường và rối loạn lo âu, trầm cảm.

Song song với căng thẳng là một vấn đề ít được nhắc tới hơn nhưng đang ngày càng phổ biến: sự cô đơn.

Nghịch lý của xã hội hiện đại là con người kết nối với nhau nhiều hơn bao giờ hết qua mạng xã hội, nhưng cảm giác cô đơn cũng xuất hiện nhiều hơn bao giờ hết. Một người có thể có hàng nghìn bạn bè trên mạng nhưng vẫn không biết gọi cho ai khi gặp khó khăn. Một người có thể sống giữa thành phố đông đúc nhưng lại cảm thấy mình không thuộc về nơi nào.

Năm 2023, WHO thành lập Ủy ban về Kết nối Xã hội và cảnh báo rằng cô đơn và cô lập xã hội đang trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng toàn cầu. Nhiều nghiên cứu cho thấy tình trạng cô đơn kéo dài có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tương đương với nhiều yếu tố nguy cơ thể chất khác, làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, suy giảm nhận thức và các rối loạn tâm thần.

Bên cạnh đó là áp lực tài chính – một gánh nặng âm thầm nhưng rất thực tế. Chi phí sinh hoạt tăng lên, trách nhiệm gia đình lớn hơn, nỗi lo nhà ở, học hành của con cái hay chăm sóc cha mẹ già khiến nhiều người luôn sống trong trạng thái lo lắng thường trực. Không ít trường hợp tìm đến cơ sở y tế vì đau đầu, mất ngủ, hồi hộp hoặc mệt mỏi kéo dài, nhưng phía sau những triệu chứng ấy lại là áp lực kinh tế chưa có lối thoát.

Ở góc độ quản lý y tế, đây là vấn đề đáng suy ngẫm. Bởi nếu chỉ tập trung điều trị bệnh lý thể chất mà bỏ qua những yếu tố xã hội và tâm lý đang tác động đến sức khỏe, chúng ta mới chỉ giải quyết được một phần của vấn đề.

Y học hiện đại ngày càng nhấn mạnh cách tiếp cận toàn diện, lấy con người làm trung tâm. Điều đó có nghĩa là bên cạnh việc kiểm soát huyết áp, đường huyết hay cholesterol, chúng ta cũng cần quan tâm đến giấc ngủ, cảm xúc, các mối quan hệ xã hội và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Trong thực tế, có những người không cần thêm một loại thuốc mới mà cần thêm thời gian nghỉ ngơi. Có những người không chỉ cần bác sĩ điều trị mà cần một người để lắng nghe. Có những người không thiếu dinh dưỡng nhưng lại thiếu sự kết nối, thiếu cảm giác được chia sẻ và đồng hành.

Sự phát triển của xã hội giúp con người sống lâu hơn, nhưng mục tiêu cuối cùng của y tế không chỉ là kéo dài tuổi thọ mà còn phải nâng cao chất lượng sống. Một cơ thể khỏe mạnh nhưng một tâm hồn luôn mệt mỏi sẽ khó có thể gọi là khỏe mạnh trọn vẹn.

Có lẽ vì vậy, khi nói về sức khỏe trong thế kỷ XXI, chúng ta cần nhìn rộng hơn những con số trên phiếu xét nghiệm. Bởi có những căn bệnh không nằm trong bệnh án, nhưng lại đang ảnh hưởng đến hàng triệu người mỗi ngày. Và đôi khi, việc chữa lành bắt đầu từ những điều rất giản dị: một giấc ngủ đủ, một cuộc trò chuyện chân thành, một mối quan hệ lành mạnh, một khoảng thời gian dành cho bản thân và cảm giác rằng giữa cuộc sống nhiều áp lực này, mình không phải một mình.