Từ ngày vợ mất, căn hộ trở nên trống trải đến mức vô cùng khó chịu. Mỗi sáng, trong lúc ăn điểm tâm, ông đưa bàn tay khẽ xoa xoa lên mặt bàn, nơi trước kia đặt chiếc ly của bà, rồi mặc quần áo ra ngồi trước cửa hàng. Dù ông chẳng mua gì nhưng thói quen ấy vẫn không thay đổi:
— Chào buổi sáng, cô gái! Hôm nay cháu thế nào? — ông hỏi cô bán hàng.
Và mọi thứ dường như nhẹ nhõm hơn: một nụ cười, vài câu chào, một tiếng cười nhẹ.
Ai cũng gọi ông một cách đơn giản là ông Grisha. Cả đời ông làm thợ sửa xe ở bãi taxi. Đôi tay ông như được làm bằng vàng: chạm vào việc gì cũng xong. Về già, mắt không còn tinh, người thân đều bảo: “Đến lúc ông nghỉ được rồi”. Quả thật ông đã nghỉ việc sửa xe, nhưng chưa bao giờ thôi giúp đỡ mọi người nhưng là bằng những lời khuyên. Nhất là với cánh đàn ông: ai cũng biết ông Grisha luôn có lời giải đáp cho mọi vấn đề. Thỉnh thoảng ông đưa ngón tay vuốt theo chiếc “cờ lê tưởng tượng” như chạm vào dây đàn, rồi giải thích vì sao tiếng gõ phát ra không phải từ chỗ người ta nghĩ.
Những cuộc trò chuyện như mang lại cho ông sức sống mới. Ẩn sau mỗi câu chuyện tiếu lâm, mỗi câu đùa là một con người sâu sắc mà lại giản dị. Tuổi già đến với ông không phải là sự hỏng hóc mà như là một sự điều chỉnh — ông trở nên tinh tế hơn với từng chi tiết nhỏ. Người ta yêu quý ông, thậm chí còn lấy ông làm “chuẩn giờ giấc”: nếu ông Grisha ngồi trên băng ghế tức là buổi sáng đã bắt đầu; nếu ông đứng dậy đi về nghĩa là ngày đã quá buổi trưa.
Masha sống gần đó, trong ngôi nhà có cửa chớp màu xanh. Cô bé mới lên bảy, và gần như ngày nào cũng chạy đến chỗ ông Grisha ngồi. Cô bé thích lối quan sát yên lặng của ông, và cái cách ông cho thấy thế giới sẽ khác hẳn thế nào, nếu chịu khó nhìn.
— Ông ơi, tại sao người lớn lúc nào cũng vội thế? — một hôm bé hỏi khi ngồi xuống bên cạnh.
Ông vừa mỉm cười vừa gãi gãi cằm:
— Vội đấy… mà đôi khi còn không biết vội đi đâu. Kìa, cái anh kia chạy suốt ngày… Đầu óc quay cuồng chẳng cho cái chân được nghỉ.
Masha chưa hiểu hết, nhưng nghiêm túc gật đầu — hệt như người lớn.
Một chàng trai dắt chó đi ngang. Con chó bước đều, đôi tai chăm chú lắng nghe thế giới.
— Nó nghĩ về con đường của mình, — ông Grisha khẽ nói, — nhưng vẫn đi theo hướng chủ dắt.
— Thế chó cũng được chọn đường à? — Masha ngạc nhiên.
— Tất nhiên, — ông gật đầu. — Con chó có trái tim và cái đầu không bao giờ cãi nhau. Đôi khi chúng còn cảm nhận đường đi giỏi hơn ta. Giá mà chúng ta học được điều đó.
Một con mèo già băng qua đường, rồi nằm khoanh tròn trong ở chỗ ánh nắng đậu xuống.
— Cháu thấy không? — ông chỉ. — Nó tìm niềm vui nhỏ bé. Nó không vội. Còn chúng ta thì thường đi tìm ý nghĩa ở nơi chẳng có. Đôi khi chỉ cần dừng lại và nhìn quanh — lời giải đã ở ngay bên cạnh, đơn giản vậy thôi.
Mỗi người đi ngang qua đó luôn đi đứng theo một kiểu riêng. Ông cựu chiến binh đi đứng khoan thai như đang duyệt binh. Cô đưa thư mang theo bao lá thư cùng những tin tức. Đám học trò kết thành bầy ríu rít, đến ngã tư thì tách ra thành từng đứa đi riêng. Cô Nina ở ngôi nhà số ba kéo chiếc xe chất cao chai lọ rỗng nhưng đầy ắp tin tức. Thành phố thở — trong tiếng rít xe điện, tiếng gõ khô khốc của gót giày, mùi bánh mì nóng hổi từ tiệm bánh.
Thỉnh thoảng có người ngồi xuống cạnh ông một lát.
— Ông Grigory Ivanovich, giờ phải làm sao đây? — họ mở lời gần như thở dài.
Ông lắng nghe. Ngồi nghe cũng là một công việc.
— Trước hết, hãy ngừng la hét trong lòng, — ông nói. — Khi động cơ gào càng to thì càng khó nghe ra chỗ hỏng.
Người ta bật cười, gật đầu, và ra về nhẹ nhõm hơn khi đến.
— Ông ơi, ông biết hết tất cả chuyện của mọi người à? — Masha hỏi.
— Không đâu, cháu yêu, — ông mỉm cười. — Ông chỉ kịp để ý thôi.
— Vậy ông luôn ngồi đây à?
— Ừ,… khi còn có người để ông mỉm cười. Còn nếu chẳng có ai, ông ngồi cho con phố. Nó cũng thích được người ta để ý mà.
Chiều muộn, một đám mây kéo đến nhanh, mưa rơi lộp độp xuống mặt đường lát đá. Người qua đường ôm chặt túi, lấy tay che đầu vội vã chạy đi. Ông Grisha lấy từ dưới ghế băng ra chiếc túi nylon gấp gọn — thứ ông vẫn để “phòng khi cần” — rồi đưa cho một cậu học sinh.
— Cháu che sách đi, kẻo ướt. Mai trả lại ông.
— Cháu nhất định sẽ trả lại ông! — mắt cậu bé sáng lên như thể vừa được trao cho một bí mật.
Khi phố đã vắng hẳn, ông Grisha đứng dậy, chậm rãi về nhà. Chiếc ghế băng ở lại chờ đợi. Ngày mai, ở mép ghế lại có chỗ ngồi, nơi nhìn thấy cả lối ra vào và những bóng người đi ngang.
Và có kẻ sẽ chỉ thấy trong đó mấy trò đùa của một ông già, còn có người lại nhận ra sự khôn ngoan lặng lẽ mà chính họ vẫn kiếm tìm nhưng chưa để ý. Bởi để nghe được nhịp thở của thành phố, đôi khi ta phải ngừng chạy và ngồi xuống — dù chỉ một phút thôi — ngay cạnh mép đường.
Người dịch: Lê Đình Hùng