Nhiều phụ huynh thường lấy làm tự hào khi thấy con mình "lanh lợi", biết cách cư xử khác biệt tùy theo đối tượng tiếp xúc. Tuy nhiên, các chuyên gia tâm lý cảnh báo: Nếu không được định hướng đúng, sự khéo léo này có thể biến tướng thành hành vi "thao túng" cảm xúc người lớn, dẫn đến những lệch lạc nghiêm trọng về nhân cách.
"Diễn viên" hai mặt trong gia đình
Không khó để bắt gặp hình ảnh những đứa trẻ được ví như "tắc kè hoa" trong các gia đình hiện đại. Câu chuyện của gia đình chị Phương Anh (Hà Nội) là một ví dụ điển hình. Khi có bố ở nhà, bé trai 8 tuổi tỏ ra vô cùng ngoan ngoãn, tự giác dọn dẹp và nói năng lễ phép. Thế nhưng, chỉ cần bố vừa rời khỏi nhà, "kịch bản" lập tức thay đổi.
Vắng "bóng tùng quân", đứa trẻ quay sang bắt nạt em, tranh giành đồ chơi. Thậm chí, khi bị mẹ nhắc nhở, bé lập tức chạy sang ông bà để mè nheo, khóc lóc nhằm tìm kiếm "đồng minh". Dân gian có câu: "Đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy" . Trong trường hợp này, trẻ đã quan sát rất kỹ và phân loại người lớn thành hai nhóm: nhóm quyền lực cần phục tùng (bố) và nhóm dễ tính có thể lợi dụng (ông bà).
Sự ngộ nhận tai hại về Trí tuệ cảm xúc (EQ)
Sai lầm phổ biến nhất của các bậc phụ huynh là đánh đồng hành vi "lựa cơm gắp mắm" này với Trí tuệ cảm xúc (EQ). Nhiều người cho rằng con biết quan sát thái độ người khác để điều chỉnh hành vi là biểu hiện của sự thông minh, khéo léo, ra đời sẽ không chịu thiệt.
Tuy nhiên, ranh giới giữa sự khéo léo của EQ và sự khôn vặt nằm ở động cơ.
Trí tuệ cảm xúc cao đồng nghĩa với việc trẻ thấu hiểu và đồng cảm với người khác. Một đứa trẻ có EQ tốt sẽ ngoan ngoãn với bà vì yêu thương và tôn trọng bà. Ngược lại, hành vi của đứa trẻ trong ví dụ trên mang tính chất thao túng và đối phó. Trẻ ngoan với bố vì sợ hãi, và mè nheo với bà vì biết chắc sẽ đạt được mục đích. Đây không phải là sự thấu cảm, mà là sự toan tính mang tính thực dụng.
Hệ lụy của tư duy "đối phó"
Khi hành vi này được lặp lại và vô tình được người lớn chấp nhận (hoặc khen ngợi ngầm), trẻ sẽ hình thành những nét tính cách tiêu cực khó sửa đổi:
Thứ nhất, sự thiếu trung thực. Trẻ học được rằng không cần phải sống thật, chỉ cần đeo chiếc mặt nạ phù hợp là có thể đạt được lợi ích. Điều này triệt tiêu tính chính trực - giá trị cốt lõi của nhân cách.
Thứ hai, tư duy cơ hội. Thay vì nỗ lực tuân thủ quy tắc, trẻ sẽ dành trí lực để tìm kẽ hở và tìm "người bảo kê" cho những sai phạm của mình.
Cần sự "thống nhất mặt trận" từ người lớn
Để chấn chỉnh hành vi này, yếu tố quan trọng nhất không nằm ở đứa trẻ, mà nằm ở sự nhất quán của người lớn trong gia đình.
Các chuyên gia giáo dục khuyến nghị các gia đình cần thiết lập nguyên tắc "không có vùng cấm". Quy định mà bố đặt ra cũng là quy định của mẹ và ông bà. Khi đứa trẻ nhận thấy việc khóc lóc với bà hay ngoan ngoãn giả tạo với bố đều dẫn đến cùng một kết quả (phải tuân thủ kỷ luật), hành vi thao túng sẽ tự động biến mất.
Bên cạnh đó, cha mẹ cần tinh tế nhận diện: Khi con thay đổi thái độ quá nhanh tùy theo người đối diện, đó là lúc cần một cuộc trò chuyện nghiêm túc thay vì những lời khen ngợi về sự "lanh lợi" bề ngoài.