Irina thở dài não nề. Năm nay, cô đành phải đón Tết trong ký túc xá vậy. Môn thi cuối cùng đã được ấn định vào ngày 30 tháng 12. Đơn giản là cô sẽ không kịp về nhà. Và thật trớ trêu, người hỏi thi cô sẽ là vị giảng viên ghê gớm nhất khóa học. Lũ sinh viên thậm chí còn đặt cho ông biệt danh là Dunduk (Bị thịt).
Lũ sinh viên không thích ông thầy Vladimir Nikolaevich. Đối với chúng, ông quá già, quá nguyên tắc, chúng cho rằng một người như vậy là “có hại”, quá khó hiểu đối với bản chất trẻ trung đầy nhiệt huyết của chúng. Vị giáo sư luôn tỏ ra chẳng việc quái gì mà phải vội phải vàng. Mỗi sinh viên trả lời bài thi đều được ông bình thản lắng nghe như nhau. Bởi vì, nếu có thể học gạo câu hỏi trong phiếu thi và nếu trả bài thi trót lọt, tức là gian lận, quay cóp thì không thể nào đoán trước được các câu hỏi của ông già hay bẻ hành bẻ tỏi này.
Ông luôn biết rõ đối tượng của mình là ai. Và khi nghi ngờ về kiến thức của học trò, ông thầy Vladimir Nikolaevich không ngần ngại đưa ngay người đó vào diện phải thi lại. Hạ mình cầu xin lòng trắc ẩn của ông thầy là hoàn toàn vô nghĩa, bởi vì ông lúc nào cũng nói đi nói lại câu: “Ngay cả khi bị ‘điểm hai’, các em cũng ngộ ra được một điều gì đó, các em yêu quý, ngay cả khi bị ‘điểm hai’…” (thang điểm của Nga cao nhất là điểm 5, thấp nhất là điểm 2 - ND).
Irina chẳng có tâm trạng nào để chuẩn bị cho kỳ thi. Cô nhìn chằm chằm vào phần tóm tắt các bài học, nhưng suy nghĩ của cô đang ở tít tận đẩu tận đâu. Cửa phòng đóng sầm một tiếng và cô bạn cùng phòng Zhenya chạy ùa vào.
- Irina! Cậu còn ngồi đây làm gì? Vào trường nhanh lên! Tớ vừa hỏi Dunduk xem liệu có thể tham gia thi với nhóm khác trước hai ngày được không. Và, cậu có thể tưởng tượng được không, ông ấy đã cho phép tớ! Cậu thử đi, biết đâu cậu buồn ngủ lại gặp chiếu manh!
Irina ba chân bốn cẳng chạy đến trường nhưng vẫn bị trễ.
- Thầy ấy vừa ra về. – một giảng viên trẻ tỏ ra thông cảm nhìn cô gái đang buồn rười rượi. - Nhưng vừa mới thôi. Bạn có thể đuổi kịp đấy.
Irina chạy ra ngoài. Cô nhìn quanh. Chính xác, ông thầy Vladimir Nikolaevich đang lom khom chậm rãi đi ven theo hàng rào trường đại học.
- Em chào thầy! Em xin lỗi ạ! - Cô gái thở hổn hển khi bắt kịp ông thầy ở gần bến xe buýt.
- Chào em! - ông thầy chậm rãi quay lại và chăm chú nhìn từ đầu đến chân Irina. - Ngày làm việc hôm nay của tôi đã kết thúc. Ngày mai tôi sẽ có mặt ở khoa từ chín giờ.
- Em biết ạ. - Irina gật đầu, cô thấy run vì sự bạo dạn quá mức của mình. - Nhưng em có việc này rất quan trọng ạ.
Vị giáo sư nhướng mày.
- Là thế nào? Vậy tôi có thể giúp được gì cho bạn?
- Thưa thầy, thầy đã cho phép bạn Zhenya, Evgenia Kashirina tham gia thi với một nhóm khác. Thi trước ạ. Em cũng muốn xin thầy cho em được thi trước như vậy.
Ông thầy nhìn cô học trò một lần nữa, như thể đang tự hỏi liệu có đáng để tiếp tục cuộc trò chuyện vô bổ này không.
- Bạn Kashirina tham gia đua ngựa ở trại sinh viên quốc tế. Nếu bạn không quên, cô bạn của bạn là học sinh xuất sắc nên bạn ấy xứng đáng nhận được tấm vé thi sớm này. Còn bạn thì có gì?
Irina cúi đầu. Tất nhiên, cô không phải là học sinh xuất sắc, và việc đạt thành tích như của Zhenya đối với cô cũng giống như đi bộ lên mặt trăng. Đáng lẽ cô phải nghĩ ngay đến điều đó.
- Thế nào, vậy thì bạn có gì?
- Em có mẹ. Chỉ là mẹ em thôi. Em xin lỗi thầy, em hiểu rồi ạ.
Cô quay người rời đi. Nhưng ông thầy Vladimir Nikolaevich bỗng tỏ ra giận dữ:
- Tôi không cho bạn đi! Bạn đến gặp tôi với một yêu cầu mà vì nó tôi đã lỡ chuyến xe buýt của mình còn bạn thì bỏ đi ngay mà không cần nghe câu trả lời.
Irina tỏ ra hối lỗi rảo bước cạnh ông thầy mà không biết phải nói gì.
- Thế có chuyện gì với mẹ bạn? Mẹ bạn bị bệnh à?
- Không ạ. - Cô lắc đầu. - Mẹ em chỉ có một thân một mình thôi. Thầy biết không, từ khi em xa nhà đi học, mẹ em chỉ có một mình. Em và mẹ luôn đón Tết cùng nhau. Trước đây em luôn về kịp. Nhưng năm nay em không thể về kịp để đón Tết với mẹ em. Em xin lỗi, tự em hiểu rằng, đó không phải là lý do chính đáng.
- Không chính đáng… - ông thầy có biệt danh “Dunduk” trầm tư nhắc lại lời cô. - Này Irina, bạn sẽ thi cùng Kashirina. Tôi sẽ hỏi thi bạn. Tuy nhiên, nếu tôi nghi ngờ về kiến thức của bạn thì bạn cũng đừng ấm ức…
*****
- Zhenya, hình như tớ trợt đầu nước rồi! - Irina vò đầu bứt tai. - Bây giờ tớ chỉ còn hai ngày nữa, mà phải học… ôi mẹ yêu quý ơi.
- Có cần tớ giúp không? - Zhenya sẵn sàng lấy bản tóm lược của mình ra.
- Aha. Giá mà cấy ghép não được thì tốt. Cấy ghép não của bạn sang tớ. Chỉ có mỗi cách đó mới được. Không, Zhenya, tớ sẽ học gạo! Tớ đã mua vé về nhà rồi.
*****
Như mọi khi, buổi thi của ông thầy “Dunduk” kéo dài đến chiều tối. Zhenya và Irina trả bài thi sau cùng. Dẫu sao, họ thi cùng nhóm khác nên phải đợi những người ở nhóm đó thi xong hết thì mới đến lượt mình. Cuối cùng thì cũng đến lượt họ. Zhenya nhanh chóng trả lời như súng liên thanh rồi vẫy tay chào tạm biệt Irina và biến mất sau cánh cửa. Irina vẫn ngồi trước tờ phiếu thi của mình.
Đến lượt Irina ngồi trả lời. Cô nói lắp bắp vì hồi hộp hết chủ đề thứ nhất rồi đến chủ đề thứ hai.
- Không tệ. - ông thầy gõ gõ ngón tay lên bàn. - Bây giờ tôi sẽ hỏi thêm một vài câu hỏi nữa và bạn có thể ra về.
Đúng lúc đó, bên ngoài vang lên tiếng vỗ tay rôm rốp và tiếng reo hò phấn khích của bọn trẻ con. Rõ ràng, có người không đợi Tết đến đã bắn pháo hoa. Trong giây lát, bầu trời sáng bừng lên muôn vàn tia lửa rực rỡ sắc màu và Irina chợt nhận thấy khuôn mặt của ông thầy Vladimir Nikolaevich thay đổi hoàn toàn: những nếp nhăn như mờ đi và niềm vui trẻ thơ hiện lên trong mắt ông. Khi những tia lửa muôn màu ngoài cửa sổ đã tắt ngấm, ông vẫn ngồi nhìn những bông tuyết đang rơi rơi trong ánh đèn đường. Và đột nhiên ông lên tiếng:
- Sau chiến tranh, mọi người đều rất khó khăn. Nhưng vì thương xót bọn trẻ chúng tôi, người lớn đã cố gắng biến mỗi dịp Tết thành một ngày lễ thực sự. Bằng bất cứ giá nào cũng phải có một cây thông. Ở nhà máy nơi mẹ tôi làm việc lúc đó, người ta đưa xe ô tô đến lâm trường xin cây thông về phân phát cho những gia đình có trẻ con.
Tôi và em gái tôi rất nóng lòng chờ đợi khoảnh khắc này. Người ta mang đến cho gia đình tôi một cây thông còn vương mùi băng giá và đặt nó trong góc nhà. Dần dần, mùi lá thông bắt đầu lan tỏa khắp nhà, trong lòng lũ trẻ con chúng tôi tràn ngập niềm vui và háo hức đón chờ ngày Tết. Chúng tôi lấy đồ trang trí tự làm đã chuẩn bị sẵn ra và bắt đầu trang trí cây thông. Những món đồ chơi được cất giữ từ thời trước chiến tranh và đồ chơi chiến lợi phẩm mang về từ Đức đều được nâng niu và treo ở nơi dễ thấy nhất. Chúng tôi có cảm giác dường như ngay cả những ngôi sao và bông tuyết xấu xí của chúng tôi lúc đó cũng rất đẹp.
Một lần, lúc đó là mùa hè, mẹ tôi tặng tôi cuốn truyện “Những câu chuyện vui nhộn” của Nosov và câu chuyện về những cây pháo hoa đã hoàn toàn xâm chiếm suy nghĩ của tôi. Tôi không ngừng nghĩ về việc liệu tôi có thể làm được những điều giống như cậu bé Mishka không. Tôi mơ ước làm mẹ và em gái tôi phải ngạc nhiên.
Vị giáo sư im lặng. Irina ngồi không dám thở mạnh vì sợ làm gián đoạn câu chuyện của ông thầy.
- Nhưng tôi quyết định tiến xa hơn nữa, tức là làm một quả tên lửa phun lửa thực sự. Tôi đã phải mất rất nhiều công sức mới có được natri nitrat và giấy tráng kim. - ông thầy Vladimir Nikolaevich kể tiếp. - Tôi đã phải đánh đổi nhưng món đồ quý giá của mình là một con dao và một bộ sưu tập huy hiệu.
Tôi ngâm các tờ báo trong dung dịch diêm tiêu (kali nitrate) rồi sấy khô trên bộ tản nhiệt lò sưởi và nhét đầu diêm vào đầy các vỏ pháo. Từ tất cả những thứ đó tôi cuộn được mấy quả pháo hoa. Tóm lại là tôi đã chuẩn bị khá đầy đủ cho năm mới...
Và vào đêm trước giao thừa, tôi đã mất rất nhiều thời gian để thuyết phục mẹ ra sân cùng với tôi. Cả nhà tôi mặc quần áo ấm, đi ra ngoài sân và tôi bắt đầu giả vờ làm phép trên các phát minh của mình. Hai quả đầu tiên vừa bay lên cao vừa xịt tia lửa rất đẹp. Em gái tôi vừa nhảy cẫng lên vừa vỗ tay reo hò. Nhưng với quả thứ ba, quả lớn nhất, có vẻ như tôi đã làm quá tay. Nó bay theo một quỹ đạo không thể hiểu nổi và rơi bịch xuống đằng sau một nhà kho bằng gỗ. Hồi đó trong khu nhà ở vẫn còn những nhà kho như thế. Và gần như ngay lập tức khói bắt đầu bốc lên mù mịt. Nhà kho nhanh chóng được dập tắt lửa vì có khá nhiều nhân chứng tụ tập xem thí nghiệm pháo hoa của tôi.
Mọi người không hề bị rầy la tôi mà chỉ bắt tôi hứa là sẽ không làm những trò như vậy nữa. Nhưng mẹ tôi thì rất giận.
Mẹ tôi không nói chuyện với tôi suốt buổi tối trước Tết, và tôi không dám nói rằng tôi chỉ muốn làm cho mẹ vui vẻ. Sau khi cha tôi hy sinh trong chiến tranh, mẹ tôi rất hiếm khi cười, và anh em tôi rất muốn thấy mẹ vui vẻ. Tất nhiên là sau đó tôi và mẹ đã giảng hòa. Và sáng hôm sau, dưới gốc cây thông Noel, tôi tìm thấy những món đồ chơi đầu tiên của mình là “những công chúa tuyết”, đôi giày trượt băng mà tôi đã vô cùng ao ước.
Mẹ tôi đã mất từ lâu nhưng tôi vẫn thích pháo hoa ngày Tết. Dĩ nhiên là tôi không bao giờ lại làm pháo hoa nữa...
Ông thầy kéo cuốn sổ điểm của Irina về phía mình và đặt bút viết “Tốt” (tương đương điểm 4/5 - ND).
- Nếu bạn học bài kỹ hơn thì lần sau sẽ đạt “xuất sắc” (điểm 5/5 - ND). Và chúng ta sẽ chỉ cần làm bài thi mà không cần hỏi thêm. Irina, bạn hãy đi về với mẹ và đón Năm mới đi!
Irina không tin vào mắt mình khi nhìn vào cuốn sổ điểm. Thế là xong! Cô đã vượt qua kỳ thi! Đã thi xong học phần! Và thậm chí không có điểm "ba" nào.
- Em cảm ơn thầy!
Khi mở túi xách, cô chợt nhớ ra một điều, cô lúng túng đặt một nắm kẹo sôcôla lên bàn.
- Cái gì thế này? - vị giáo sư cau mày. Và rồi ông mỉm cười. - Kẹo "Gấu Misha chân vòng kiềng”. Không lẽ bây giờ người ta vẫn sản xuất loại kẹo này à?
- Mẹ em rất thích loại kẹo này. Mẹ em bảo, đó là kẹo của thời thơ ấu. Em đã mua cho mẹ em.
- Thôi em đi đi, Irina, kẻo trễ tàu.
- Chúc mừng năm mới, thầy Vladimir Nikolaevich!
*****
Zhenya đang đợi cô ở dưới tầng một.
- Gì mà lâu thế? Đầu xuôi đuôi lọt chứ? Chắc là bị ‘quay’ đến kiệt sức rồi. Đúng là “Dunduk”!
- Thầy ấy không phải là “Dunduk” đâu.
Giáo sư Vladimir Nikolaevich cho viên kẹo vào miệng. Ông cẩn thận vuốt phẳng giấy gói kẹo rồi đi đến bên cửa sổ. Ở ngoài trời, tuyết vẫn đang rơi rơi. Có hai hình bóng con gái đang vội vã băng qua sân trường đại học đi ra cổng.
- Chúc mừng năm mớiI! - ông khẽ thì thầm.
Người dịch: Dương Nguyên Khải.
Andrey Inockin.