Nghe nghịch lý, nhưng đó là hệ quả thật.
Luật Trật tự, an toàn giao thông, thông qua vào tháng 6/2024, quy định khi chở trẻ em dưới 10 tuổi và chiều cao dưới 1,35 mét trên xe ôtô thì phải sử dụng thiết bị an toàn phù hợp cho trẻ em. Quy định có hiệu lực từ 1/1/2026 nhưng trước phản ứng của dư luận, Nhà nước đã tiếp thu, chỉnh sửa Luật: xe kinh doanh được loại trừ, còn xe gia đình vẫn phải chấp hành.
Tôi có một khách hàng cũ là thương nhân rất nhạy bén và thông thạo việc đặt hàng hóa tiêu dùng từ Trung Quốc. Nhìn thấy cơ hội đến từ hàng triệu xe cá nhân, anh định nhập một container với khoảng 300 chiếc ghế trẻ em về để kinh doanh.
Công việc quen thuộc của tôi là dự toán chi phí logistics bao gồm: vận chuyển, thủ tục hải quan và chi phí chứng nhận hợp quy. Nhưng khi tìm hiểu thông tin cụ thể, tôi không khỏi rối trí.
Quy định này sẽ có hiệu lực từ 1/7 tới, nhưng đến nay chưa có tổ chức nào ở Việt Nam đủ năng lực chứng nhận QCVN 123:2024/BGTVT về ghế ôtô trẻ em. Chưa có tổ chức chứng nhận thì đừng nói đến chuyện sản xuất hay nhập khẩu hợp pháp. Tất cả sẽ phải dừng lại.
Khi quy định bắt buộc sắp có hiệu lực mà trên thị trường không có chiếc ghế nào được chứng nhận hợp quy để mua một cách hợp pháp, người làm cha mẹ rơi vào thế bí: tuân thủ thì không có sản phẩm đúng luật để dùng, không tuân thủ thì bị phạt. Nhiều người, vì bế tắc, có thể chuyển con từ ôtô sang xe máy - nơi đứa trẻ đối diện nhiều rủi ro hơn từ mưa nắng và va chạm. Một quy định sinh ra để bảo vệ trẻ, rốt cuộc lại có thể đẩy chính những đứa trẻ đến chỗ kém an toàn hơn.
Những chính sách liên quan đến an toàn trẻ em dễ nhận được sự đồng thuận rất lớn của xã hội. Nhưng chính vì vậy, chúng càng cần được chuẩn bị kỹ lưỡng. Một quy định đúng mục tiêu không đương nhiên là một quy định tốt. Nó chỉ thực sự tốt khi người dân có thể thực hiện được, cơ quan quản lý có thể giám sát được và thị trường có thể đáp ứng được.
Bộ Xây dựng đã ban hành văn bản hướng dẫn số 6412 ngày 4/5, theo đó, doanh nghiệp phải được chứng nhận hợp quy trước khi bán sản phẩm ra thị trường. Muốn được chứng nhận, doanh nghiệp phải tìm đến các tổ chức thử nghiệm và chứng nhận đủ điều kiện theo QCVN 123:2024/BGTVT.
Đồng thời, Bộ Xây dựng giao cho Cục Đăng kiểm Việt Nam trách nhiệm chuẩn bị điều kiện chuyên môn, hướng dẫn thành phần hồ sơ và tổ chức tiếp nhận, xử lý hồ sơ đăng ký chỉ định của tổ chức chứng nhận phù hợp QCVN 123:2024/BGTVT theo thẩm quyền.
Nhưng đến phần mình, Cục Đăng kiểm lại kiến nghị Bộ Xây dựng sớm hướng dẫn các địa phương triển khai thủ tục đăng ký hoạt động chứng nhận, thử nghiệm theo QCVN 123:2024, hoặc tạm thời cho phép Cục tự mình thực hiện chứng nhận thông qua một tổ chức trực thuộc là Trung tâm Thử nghiệm xe cơ giới.
Điều sắp diễn ra là: một quy định bị cắt rời khỏi khả năng thực thi, rồi được "ghép lại" bằng những giải pháp chắp vá - chỉ định tạm thời, hướng dẫn tạm thời - để mọi thứ trông như vẫn lành lặn.
Nghe xong chia sẻ về tình hình, anh khách hàng đành lắc đầu cho biết, anh từng đưa ra nhiều quyết định kinh doanh trong điều kiện hạn chế về nguồn lực và thông tin. Thành bại ít nhiều phụ thuộc vào may rủi. Nhưng với thương vụ này, nguồn lực có, còn thông tin chính sách gần như bằng không, rủi ro trở nên quá lớn.
Một cơ hội kinh doanh khép lại chỉ là chuyện nhỏ. Hàng triệu cha mẹ đang chờ các cuộc họp gỡ vướng mới là chuyện lớn hơn.
Quay lại gốc của vấn đề, không chỉ thói quen, điều kiện thực tế của xã hội chưa phù hợp quy định "ghế trẻ em trên ôtô", mà ngay cả năng lực thực thi của cơ quan nhà nước cũng chưa sẵn sàng. Một chính sách tốt không thể được xây dựng bằng cách dồn người dân và thương nhân vào thế bí. Muốn người dân tuân thủ, trước hết cơ quan quản lý phải vạch sẵn một lối đi thông thoáng và khả thi.
Vì vậy, theo tôi, nên đình chỉ hiệu lực thi hành quy định này và xem xét hoãn lộ trình áp dụng từ 6 tháng đến một năm. Đây là khoảng thời gian cần thiết để các tổ chức chứng nhận nội địa kịp hoàn thiện năng lực, doanh nghiệp kịp tính toán chi phí logistics để nhập hàng, và người dân có thời gian mua sắm thiết bị.
Câu chuyện "ghế trẻ em, người lớn kẹt" một lần nữa để lại bài học lớn về tư duy lập pháp: Một chính sách ban hành thiếu tính đồng bộ và nhất quán với năng lực thực tế sẽ vô tình triệt tiêu tính khả thi của chính nó, thậm chí phản tác dụng. Để pháp luật
thực sự trở thành bệ đỡ cho sự phát triển xã hội chứ không phải là rào cản tạo ra thế bí, mỗi quy định khi sinh ra cần được kiến tạo dựa trên sự chuẩn bị thấu đáo của bộ máy quản lý, thay vì dồn hết phần khó về phía thị trường và người dân.