NGHỆ NHÂN DẪN DẮT NGƯỜI HỌC HAY NGƯỜI HỌC DẪN DẮT NGHỆ NHÂN
Đỉnh cao của sân khấu Cải lương vào thập niên 1950, 1960 tính đến nay tròn trèm nửa thế kỷ. Vào cái thời vàng son đó, giới làm nghề luôn đòi hỏi bổ sung lực lượng đờn (nhạc công), ca (nghệ sĩ biểu diễn) cho sân khấu Cải lương chuyên nghiệp. Các “lò” dạy ĐCTT ở Sài Gòn đáp ứng cả số lượng lẫn chất lượng. Nhiều “lò” dạy ĐCTT của các nhạc sư danh tiếng như: Văn Vỹ, Văn Giỏi, Văn Bền, Vũy Chỗ, Hai Biểu… cho ra “lò” nhiều môn đệ có ngón đờn điêu luyện, giọng ca hay, được giới Tài tử - Cải lương và khán giả ái mộ. Nhưng rồi “vật đổi sao dời”, đời sống xã hội cũng đổi thay, các nghệ nhân giỏi nghề lần lượt qua đời, nhạc trẻ chiếm lĩnh sân khấu, giới sân khấu Cải lương ít nhiều bị ảnh hưởng.
Đang ở đỉnh cao, sân khấu Cải lương lao dần xuống vực sâu vào những năm 1990, kéo theo các “lò” dạy nhạc Tài tử. Tại TP.HCM, nơi được coi là có đội ngũ truyền dạy là các nghệ nhân giỏi, có mối liên hệ chặt chẽ với giới sân khấu Cải lương cũng phải chống đỡ vất vả mới “trụ” được. Hiện thời, một số “lò” vượt qua cơn “bỉ cực” được giới nghề đánh giá cao về khả năng truyền dạy như “lò” của Nghệ nhân Nhân dân Phạm Công Tỵ (khu vực Hóc Môn), Phan Nhứt Dũng & Nhà giáo Kim Loan (khu vực Gò Vấp) … Bằng kinh nghiệm của mình, các nghệ nhân giàu tâm huyết truyền lại cho học trò những tri thức, kỹ năng mà họ tích lũy được trong quá trình thực hành nghề nghiệp. Người học theo sự chỉ bảo của thầy, ra sức tiếp thu, rèn luyện. Nhờ vậy mà các “lò” cho ra nhiều thế hệ học trò đoạt giải cao trong các kỳ liên hoan ĐCTT cấp khu vực và Quốc gia.
 |
| Bộ nhạc cụ ĐCTT |
Việc truyền dạy ĐCTT hiện nay cho thấy có ba hình thức phổ biến: trong các gia đình nghệ nhân, tại các thiết chế văn hóa hiện hữu và tại các cơ sở giáo dục đào tạo chuyên nghiệp (Nhạc viện, Trường Trung cấp, Cao đẳng, Đại học… có bộ môn Nghệ thuật truyền thống). Cách truyền dạy tại các cơ sở nói trên có điểm tương đồng về hình thức, nội dung truyền dạy bài bản từ thấp đến cao, dạy theo kiểu truyền khẩu, truyền ngón kết hợp với hỗ trợ của phương tiện kỹ thuật (máy tăng âm, thu âm, vi tính). Các cơ sở truyền dạy thường kết thúc khóa học bằng những buổi biểu diễn, giúp học viên trải nghiệm thực tế, đồng thời góp phần quảng bá chất lượng đào tạo.
Tuy nhiên, điều kiện kinh tế và hoàn cảnh sống ảnh hưởng rất lớn đến người học nhạc. Một nghệ nhân ở Hóc Môn (TP.HCM) tâm sự: “Do phụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình nên các em học không đều. Nhiều em hào hứng ban đầu, về sau thấy học càng lúc càng khó nên bỏ cuộc. Ông nhớ ngày xưa, học phải cầu lụy thầy để được dạy bài bản hay. Còn bây giờ thầy phải năn nỉ trò mới chịu học”. Thực trạng này còn được nhiều nghệ nhân khác chia sẻ: Rất nhiều học viên muốn được “thể hiện nhanh”, không chịu khó học từ thấp đến cao mà chọn bản nhạc mình thích để học. Thầy vì thương mà chìu theo ý trò. Đây là cách dạy không căn cơ, chưa thật sự khoa học, chưa giúp người học khai thông dần kiến thức của mình để ngày càng yêu thích nghệ thuật. Việc truyền dạy theo nhu cầu cấp thời của người học kiểu “ăn xổi” phản ánh xu thế chung của xã hội ngày nay: học để kiếm sống, học cái cần học, học cái gì nhanh và ứng dụng hiệu quả tức thì.
HỌC CA BA THÁNG, HỌC ĐỜN BA NĂM
Có thể nói ĐCTT là loại hình nghệ thuật không kén chọn thành phần tham gia. Khảo sát thực tế ở TP.HCM, cho thấy lực lượng tham gia học ĐCTT thuộc nhiều tầng lớp khác nhau, với đủ thứ nghề nghiệp trong xã hội như: bác sĩ, kỹ sư, viên chức, công nhân, sinh viên, học sinh… nhưng đa phần ở lứa tuổi U 40, U 50 và có chung sở thích âm nhạc cổ truyền. Sau những ngày lao động vất vả, họ dành khoảng thời gian nhất định học nhạc Tài tử, hoặc tham gia sinh hoạt tại các CLB ĐCTT nhằm nâng cao kỹ năng đờn và ca, đồng thời thỏa mãn đam mê yêu thích nghệ thuật của mình. Thời gian truyền dạy chia làm hai nhóm: nhóm học giờ cố định và nhóm học giờ tự chọn. Nhóm học giờ cố định thường là ở các lớp sinh hoạt tại các CLB thuộc các thiết chế văn hóa trên địa bàn thành phố. Nhóm học giờ tự chọn đa số là học tại nhà nghệ nhân.
Với các cơ sở đào tạo chuyên nghiệp, nội dung giảng dạy dựa trên giáo án đã được hội đồng chuyên môn thông qua. Với các cơ sở đào tạo bán chuyên nghiệp và các “lò”, việc truyền dạy đáp ứng theo nhu cầu của người học. Những học viên có nhu cầu muốn trau dồi kỹ năng đờn và ca nhạc Tài tử, các nghệ nhân sẽ truyền dạy những bài bản nhỏ, rồi đến các bài bản lớn hơn. Với những người có nhu cầu luyện tập để tham gia hội thi, liên hoan hoặc đi ca quán, nghệ nhân chủ yếu hướng dẫn những bài bản mà các học viên đăng ký dự thi, chủ yếu là vọng cổ nhịp 32 và một số bài bản thông dụng như: Nam ai, Nam xuân, Phụng hoàng, Văn thiên tường…
Hiện nay ở những “lò” tại gia, phương pháp truyền dạy là “truyền ngón” và “truyền khẩu” trực tiếp giữa thầy và trò, dạy từ dễ đến khó, từ những bài bản nhỏ truyền thống, đến những điệu Lý, sau đó mới đến 20 bài bản tổ và một số bài bản của âm nhạc Cải lương. Nhằm giúp cho người học chạy ngón, chuyền chữ một cách thuần thục, thể hiện đúng bản chất của từng làn điệu trong nhạc mục Tài tử. Vì ai cũng biết, học đờn bao giờ cũng khó hơn luyện ca, học ca. Các nghệ nhân cho rằng học ca ba tháng thì ca được một số bài bản, còn học đờn thì ít nhất phải ba năm. Ấy là chưa kể đến việc phải khổ luyện ngón đờn sao cho có sức sáng tạo, biết tùy hứng “nhấn nhá” cho đúng hơi, đúng điệu, tạo được sức sống cho bản đờn và gây cảm hứng cho người ca.
Vậy nhưng, nếu có người hỏi điểm cốt yếu nhất của nghệ thuật trình diễn ĐCTT là gì? Có lẽ họ sẽ nghe câu trả lời không ngần ngại của giới chơi ĐCTT đó là phong cách sáng tạo và ngẫu hứng trong biểu diễn. Không chỉ đờn ca sao cho đúng với tính chất, hơi điệu của bài, người nghệ sĩ tài tử còn phải biết thêm thắc, biến tấu ngẫu hứng sao cho bay bỗng, vì đối với nhạc tài tử, tính cố định sẽ làm mất chất tài tử. Một nốt đờn được thêm thắt, tô điểm đúng mức sẽ trở thành phong cách riêng của nghệ sĩ. Nói rộng hơn, ngẫu hứng, ứng tấu vừa tạo phong cách nhạc sĩ, vừa là phong cách của thể loại nhạc tài tử. Bởi càng lão luyện trong nghề chơi thì mỗi chữ đờn, mỗi nét nhấn nhá, luyến láy càng tinh tế, sang trọng, đặc sắc, đậm đà…
Thế nhưng, thực tế hiện nay những nghệ nhân giỏi nghề, có ngón đờn điêu luyện, sở hữu giọng ca đúng chất Tài tử đa phần đã lớn tuổi, sức khỏe không đủ để truyền dạy. Mặt khác, do xu hướng phát triển của xã hội và do điều kiện sống, các nghệ nhân dạy đờn và ca ở TP.HCM cũng không thể kiếm sống được từ việc truyền dạy âm nhạc Tài tử.
Mặc dù chính quyền và ngành chức năng nhiều năm qua đã có những động thái tích cực dành cho ĐCTT - nhất là từ khi được UNESCO vinh danh, thế nhưng, mức kinh phí đầu tư cho những hoạt động này còn quá “hẻo”. Trước đây, CLB ĐCTT thuộc Trung tâm Văn hóa TP.HCM hàng năm được Nhà nước hỗ trợ một khoản kinh phí để sinh hoạt, hiện thời không còn nữa. Các thành viên tham gia CLB tự nguyện đóng góp hoặc vận động mạnh thường quân góp sức. Trừ khi có hội thi, liên hoan, ngành chức năng xây dựng kế hoạch, lập dự toán kinh phí và được cơ quan chủ quản phê duyệt, cấp cho một ít kinh phí để trang trải hoạt động. Liên hoan, hội thi kết thúc ai về nhà nấy, nghệ nhân tự bươn chải mưu sinh. Từ thực trạng trên dẫn đến hệ quả người nghệ nhân không thể nào dành hết thời gian và tâm huyết nghề nghiệp, làm ảnh hưởng đến chất lượng của nghệ thuật đờn và ca cũng như công tác truyền dạy.
Nghệ thuật ĐCTT Nam bộ đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, với phạm vi chính yếu là các tỉnh thành phía Nam. Trong đó, TP.HCM được xem là một trong những nơi có hoạt động ĐCTT mạnh mẽ nhất nhưng lực lượng kế thừa của di sản này ngày càng thưa vắng!