Một bữa ăn cân bằng. Một buổi đi bộ sau giờ làm. Một mũi vắc xin được tiêm đúng lịch. Một lần khám sức khỏe định kỳ không bị trì hoãn. Một chiếc khẩu trang được đeo khi mắc bệnh đường hô hấp. Một điếu thuốc được quyết định không châm lên. Một tin đồn về sức khỏe được kiểm chứng trước khi chia sẻ. Những hành động ấy tưởng như chỉ liên quan đến một cá nhân, nhưng khi được lặp lại bởi hàng triệu người, chúng tạo nên nền tảng của sức khỏe cộng đồng.

Đó cũng là điều cốt lõi của y tế công cộng: bảo vệ sức khỏe không chỉ bằng điều trị bệnh, mà bằng cách giảm nguy cơ để bệnh không xảy ra ngay từ đầu.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhiều lần nhấn mạnh rằng sức khỏe được tạo nên ngay tại nơi con người sinh ra, học tập, làm việc và sinh sống, chứ không chỉ trong các cơ sở y tế. Cách chúng ta ăn uống, nghỉ ngơi, vận động, ứng xử với môi trường, chăm sóc sức khỏe tinh thần hay tuân thủ các khuyến cáo y khoa đều có tác động trực tiếp đến tuổi thọ và chất lượng sống của chính mình, đồng thời ảnh hưởng đến những người xung quanh.

Đại dịch COVID-19 là minh chứng rõ ràng nhất cho mối liên hệ ấy. Một người chủ động đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp, tuân thủ cách ly khi cần thiết hay đi tiêm vắc xin không chỉ đang bảo vệ bản thân. Họ còn góp phần bảo vệ người cao tuổi, trẻ nhỏ, người mắc bệnh mạn tính và những người có hệ miễn dịch yếu. Chỉ trong một thời gian ngắn, cả thế giới nhận ra rằng sức khỏe chưa bao giờ là câu chuyện hoàn toàn của cá nhân.

Nhưng y tế công cộng không chỉ hiện diện trong những giai đoạn khủng hoảng. Nó hiện diện ngay trong cuộc sống thường ngày.

Một người cha bỏ thuốc lá sẽ giúp con giảm nguy cơ hít phải khói thuốc thụ động. Một người mẹ đưa con đi tiêm chủng đầy đủ không chỉ bảo vệ con mình mà còn góp phần duy trì miễn dịch cộng đồng. Một tài xế tuân thủ quy định giao thông không chỉ bảo vệ tính mạng của bản thân mà còn giảm gánh nặng tai nạn cho hệ thống y tế. Một nhân viên văn phòng chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ có thể phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, giảm chi phí điều trị và hạn chế những hậu quả lâu dài cho gia đình cũng như xã hội.

Nhiều nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (World Bank) cho thấy đầu tư vào dự phòng và nâng cao sức khỏe cộng đồng luôn mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn rất nhiều so với chỉ tập trung vào điều trị. Khi người dân khỏe mạnh hơn, xã hội không chỉ giảm chi phí y tế mà còn có nguồn nhân lực năng suất hơn, chất lượng cuộc sống cao hơn và khả năng phát triển bền vững lớn hơn. Điều đó cho thấy chăm sóc sức khỏe chưa bao giờ chỉ là vấn đề của ngành y tế, mà là nền tảng cho sự phát triển của cả một quốc gia.

Tuy nhiên, điều khiến tôi trăn trở là chúng ta vẫn có xu hướng quan tâm đến sức khỏe khi bệnh đã xuất hiện, hơn là khi cơ thể còn khỏe mạnh. Nhiều người sẵn sàng chi hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng để điều trị bệnh, nhưng lại ngần ngại dành thời gian cho một buổi khám định kỳ, một giờ vận động mỗi ngày hay một giấc ngủ đủ. Chúng ta dễ đầu tư cho việc chữa bệnh hơn là đầu tư để không phải mắc bệnh.

Đó là một nghịch lý.

Y học hiện đại ngày nay không chỉ hướng đến việc kéo dài tuổi thọ, mà còn hướng đến việc kéo dài những năm tháng sống khỏe mạnh. Các chuyên gia gọi đó là "healthy life expectancy" – số năm con người có thể sống với thể trạng tốt, độc lập và chất lượng sống cao. Mục tiêu ấy không thể đạt được nếu chỉ trông chờ vào bệnh viện hay thuốc men. Nó đòi hỏi mỗi người phải chủ động tham gia vào quá trình chăm sóc sức khỏe của chính mình từ khi chưa có bệnh.

Một khía cạnh khác của sức khỏe cộng đồng trong thời đại số là trách nhiệm với thông tin. Chưa bao giờ con người tiếp cận kiến thức y khoa dễ dàng như hôm nay, nhưng cũng chưa bao giờ thông tin sai lệch lan truyền nhanh đến vậy. Chỉ một bài viết thiếu kiểm chứng về thuốc, vắc xin hay phương pháp điều trị cũng có thể khiến nhiều người đưa ra những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe. Vì thế, lựa chọn kiểm chứng nguồn tin trước khi chia sẻ cũng là một hành động góp phần bảo vệ cộng đồng.

Ở góc độ quản lý, tôi luôn cho rằng không có hệ thống y tế nào đủ nguồn lực để chăm sóc một cộng đồng mà mỗi cá nhân đều thờ ơ với sức khỏe của chính mình. Ngược lại, một xã hội mà người dân có kiến thức, có ý thức phòng bệnh và biết chịu trách nhiệm với những lựa chọn của bản thân sẽ giúp hệ thống y tế hoạt động hiệu quả hơn rất nhiều. Đó là mối quan hệ hai chiều: ngành y tế tạo điều kiện để người dân được chăm sóc tốt hơn, còn người dân góp phần tạo nên một cộng đồng khỏe mạnh bằng chính hành vi của mình.

Suy cho cùng, sức khỏe cộng đồng không phải là một khái niệm xa vời hay chỉ thuộc về các nhà quản lý. Nó hiện diện trong từng bữa cơm gia đình, từng giấc ngủ, từng bước chân, từng quyết định tiêm chủng, từng lần khám sức khỏe, từng cách chúng ta ứng xử với môi trường và với những người xung quanh. Mỗi lựa chọn nhỏ hôm nay đều có thể trở thành một mắt xích trong bức tranh sức khỏe của cả xã hội ngày mai.

Có người cho rằng trách nhiệm chăm sóc sức khỏe cộng đồng thuộc về ngành y tế. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Ngành y tế có thể xây thêm bệnh viện, đào tạo thêm bác sĩ, đầu tư thêm công nghệ và hoàn thiện chính sách. Tuy nhiên, sẽ không có hệ thống y tế nào đủ mạnh nếu mỗi người dân đều xem sức khỏe là việc của người khác.

Một xã hội khỏe mạnh không được tạo nên bởi vài quyết định lớn, mà bởi hàng triệu quyết định rất nhỏ được lặp lại mỗi ngày. Một bữa ăn lành mạnh, một giờ vận động, một mũi vắc xin đúng lịch, một lần khám sức khỏe đúng hẹn, một tin giả không được chia sẻ, một hành động văn minh nơi công cộng… Khi cộng lại, những điều tưởng như rất bình thường ấy có thể tạo nên sự khác biệt cho sức khỏe của cả một dân tộc.

Và có lẽ, đó cũng là ý nghĩa sâu sắc nhất của y tế công cộng: chăm sóc sức khỏe của cộng đồng luôn bắt đầu từ trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với chính bản thân mình. Khi mỗi người khỏe mạnh hơn, mỗi gia đình sẽ vững vàng hơn. Khi mỗi gia đình khỏe mạnh hơn, cả xã hội cũng sẽ mạnh khỏe và phát triển bền vững hơn.