Khi nhịp sinh học bị “lệch” từ những điều tưởng như rất bình thường
Trong đời sống hiện đại, việc trẻ đi ngủ muộn thường không bắt đầu từ một thay đổi lớn. Chỉ là học thêm một chút, xem thêm một chương trình, hoặc đơn giản là chưa thấy buồn ngủ. Những điều này, nếu diễn ra thỉnh thoảng, gần như không để lại dấu vết. Nhưng khi lặp lại đủ lâu, chúng không còn là ngoại lệ mà dần trở thành nhịp sống quen thuộc
Điều đáng lưu ý là cơ thể trẻ vận hành theo một nhịp sinh học khá ổn định, trong đó giấc ngủ – đặc biệt là giai đoạn ngủ sâu vào ban đêm – giữ vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi và phát triển. Khi giờ ngủ bị đẩy lùi, không chỉ tổng thời gian ngủ bị ảnh hưởng, mà cấu trúc của giấc ngủ cũng thay đổi. Trẻ có thể vẫn “ngủ đủ giờ” theo cách tính thông thường, nhưng chất lượng giấc ngủ không còn như trước.
Trong thực tế, có những trường hợp phụ huynh vẫn nghĩ con mình không thiếu ngủ, vì tổng thời gian ngủ không giảm. Nhưng khi hỏi kỹ hơn, giấc ngủ thường bắt đầu muộn, không sâu, hoặc bị gián đoạn. Những yếu tố này, nếu kéo dài, sẽ làm giảm hiệu quả phục hồi của cơ thể – điều mà không phải lúc nào cũng nhìn thấy ngay.
Những thay đổi không ồn ào, nhưng không hề nhỏ
Điều khiến thói quen thức khuya trở nên khó nhận diện nằm ở chỗ nó không tạo ra vấn đề ngay lập tức. Trẻ vẫn đi học, vẫn vui chơi, vẫn sinh hoạt như thường. Chỉ là có những biểu hiện rất nhẹ, dễ bị bỏ qua: buổi sáng khó thức dậy hơn, cuối ngày dễ mệt, khả năng tập trung không ổn định, hoặc cảm xúc có phần nhạy cảm hơn.
Những thay đổi này thường được lý giải theo nhiều cách khác nhau – do học nhiều, do đang lớn, do áp lực học tập. Vì vậy, yếu tố giấc ngủ hiếm khi được đặt ở vị trí cần xem xét đầu tiên.
Tuy nhiên, nếu nhìn trong một khoảng thời gian dài hơn, có thể thấy rõ hơn tác động của việc lệch nhịp sinh học. Giấc ngủ không chỉ liên quan đến nghỉ ngơi, mà còn gắn với quá trình tiết hormone tăng trưởng, với khả năng phục hồi của hệ thần kinh và sự ổn định về mặt cảm xúc. Khi nhịp ngủ bị xáo trộn, những quá trình này cũng bị ảnh hưởng theo.
Điều đáng nói là những tác động này không đến một cách đột ngột, mà tích lũy dần. Đến khi biểu hiện rõ hơn, việc điều chỉnh thường không còn đơn giản như ở giai đoạn ban đầu.
Nhịp sống của người lớn và thói quen của trẻ
Ở góc độ thực tế, giờ ngủ của trẻ hiếm khi là một quyết định độc lập. Nó thường phản ánh nhịp sinh hoạt chung của gia đình. Khi buổi tối trở thành khoảng thời gian duy nhất để học tập, giải trí hoặc quây quần, việc kéo dài giờ thức gần như là điều khó tránh.
Ánh sáng, âm thanh, sự hiện diện của các thiết bị điện tử – tất cả đều góp phần giữ trẻ ở trạng thái tỉnh táo lâu hơn. Trong bối cảnh đó, việc yêu cầu trẻ đi ngủ sớm đôi khi trở nên khó thực hiện, không phải vì trẻ không muốn ngủ, mà vì môi trường xung quanh chưa thực sự “dịu xuống”.
Chính vì mang tính phổ biến như vậy, thói quen ngủ muộn dễ được xem là bình thường. Nhưng với trẻ em, sự ổn định của nhịp sinh học lại là một nền tảng quan trọng. Không chỉ cho hiện tại, mà còn cho cách cơ thể vận hành trong những năm tiếp theo.
Giấc ngủ của trẻ không chỉ được tính bằng số giờ, mà bằng chất lượng và thời điểm của giấc ngủ đó. Một vài buổi thức khuya có thể không tạo ra khác biệt rõ ràng. Nhưng khi thói quen này lặp lại, nó sẽ âm thầm điều chỉnh cách cơ thể phát triển. Và đôi khi, điều ảnh hưởng đến một đứa trẻ không phải là những thay đổi lớn, mà là những điều rất quen – đến mức người lớn không còn nghĩ rằng chúng cần được điều chỉnh lại.
TS. Nguyễn Chí Tân
Phó Chủ tịch Hội Khoa học Sức khỏe Thành phố Hồ Chí Minh
Chủ tịch Hội đồng thành viên – Giám đốc Phòng khám đa khoa Thuận Kiều
Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Trung tâm xét nghiệm, chẩn đoán y khoa HanhphucLab