Trong thời đại công nghệ số phát triển mạnh mẽ, mạng xã hội đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của trẻ em và thanh thiếu niên. Không chỉ là nơi giải trí hay kết nối bạn bè, các nền tảng như Facebook, TikTok hay YouTube còn ảnh hưởng ngày càng rõ rệt đến cảm xúc, hành vi và cách nhìn nhận bản thân của trẻ.
Phía sau những lợi ích là nhiều hệ lụy về tâm lý và hành vi
Một học sinh lớp 6 tại phường Đại Mỗ (Hà Nội) từng được giáo viên chủ nhiệm giới thiệu đến phòng tham vấn tâm lý của trường vì thường xuyên buồn ngủ trong lớp. Trong nhiều tiết học, em hay gục đầu xuống bàn, mắt lờ đờ, khả năng tập trung giảm sút. Ban đầu giáo viên nghĩ em gặp vấn đề về sức khỏe hoặc áp lực học tập, nhưng sau khi trao đổi với gia đình và trò chuyện riêng với học sinh, nguyên nhân mới dần được làm rõ.
Để chơi game trên điện thoại mà không bị bố mẹ phát hiện, mỗi tối em vẫn giữ thói quen sinh hoạt như bình thường: Ăn tối, làm bài tập và đi ngủ từ khoảng 9h. Tuy nhiên, sau khi bố mẹ đã ngủ, em lại lén lấy điện thoại chơi game đến khuya.
Theo lời em, trò chơi thường có các sự kiện hoặc phần thưởng đặc biệt vào giờ muộn, nên em cảm thấy "không thể bỏ lỡ". Ban đầu chỉ là vài hôm thức khuya, nhưng dần dần việc chơi game ban đêm trở thành thói quen. Sau nhiều tuần ngủ không đủ giấc, em bắt đầu mệt mỏi, buổi sáng khó thức dậy, còn khi đến lớp thì khó tập trung học.
Kết quả học tập vì thế giảm sút, đồng thời tính khí của em cũng thay đổi: Từ một học sinh vui vẻ, em trở nên dễ cáu gắt khi bị nhắc nhở. Điều đáng chú ý là suốt thời gian ấy, gia đình không hề nhận ra sự việc, bởi bề ngoài em vẫn "đi ngủ đúng giờ".
Một trường hợp khác là một nữ sinh lớp 10 tại phường Hà Đông (Hà Nội). Trước đó, em vốn là học sinh hòa đồng, tham gia tích cực các hoạt động của lớp. Tuy nhiên, sau khi một bức ảnh của em được bạn bè đăng lên mạng xã hội kèm theo vài lời trêu chọc về ngoại hình, em bắt đầu có sự thay đổi.
Ban đầu chỉ là những câu đùa vui, nhưng dần dần xuất hiện thêm một số bình luận không tích cực dưới các bài đăng. Điều này khiến em cảm thấy ngại ngùng và thiếu tự tin hơn khi xuất hiện trước bạn bè.
Dù những lời nói chỉ xuất hiện trên mạng, nhưng với em, cảm giác bị soi xét vẫn hiện hữu trong đời sống hằng ngày. Em hạn chế đăng bài trên mạng xã hội và ít tham gia trò chuyện cùng bạn bè hơn trước.
Theo giáo viên, sự thay đổi này diễn ra trong một khoảng thời gian ngắn: Từ một học sinh hoạt bát, em trở nên trầm lắng hơn, ít nói và đôi khi tỏ ra căng thẳng.
Không chỉ trong môi trường học đường, những rủi ro từ mạng xã hội cũng có thể tác động đến đời sống gia đình theo những cách khó lường.
Chị V.A (xã Sơn Đồng, Hà Nội) kể lại câu chuyện khiến gia đình chị đến nay vẫn chưa hết bàng hoàng. Khi con gái đang học lớp 9 và chuẩn bị bước vào kỳ thi chuyển cấp quan trọng, vợ chồng chị bận rộn làm ăn nên ít có thời gian theo sát việc sinh hoạt của con.
Thấy con thường xuyên cầm điện thoại, gia đình cho rằng đó là điều khá bình thường đối với học sinh hiện nay. Họ nghĩ con dùng điện thoại chủ yếu để tra cứu tài liệu học tập hoặc trao đổi bài vở với bạn bè.
Chỉ đến khi nhận thấy con có những biểu hiện tâm lý bất ổn, gia đình mới bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn và phát hiện con quen một bạn trai qua mạng xã hội. Hai người thường xuyên nhắn tin trò chuyện, chia sẻ chuyện cá nhân và dần nảy sinh tình cảm.
Theo lời chị V.A, mối quan hệ này diễn ra trong một thời gian nhưng gia đình hoàn toàn không biết. "Khi mọi chuyện vỡ lở thì con đã mang thai. Cả gia đình thực sự sốc vì trước đó không hề biết con có mối quan hệ như vậy", chị chia sẻ.
Còn nhớ cách đây 4 năm, câu chuyện một nam sinh tự tử vào khuya ngày 1/4/2022 vì áp lực học hành từ cha mẹ khiến trái tim nhiều người quặn thắt. Nhưng thay vì thể hiện sự cảm thông và chia sẻ sự việc đau lòng này thì những hình ảnh, thông tin về em học sinh xấu số lại bị lan truyền trên mạng xã hội. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến gia đình của em mà nguy hiểm hơn là tác động, ảnh hưởng tiêu cực đến giới trẻ, trước hết là những em học sinh đang ở hoàn cảnh tương tự, bị trầm cảm hoặc biểu hiện trầm cảm, có nguy cơ bắt chước, làm theo thay vì chọn cách tâm sự, chia sẻ với cha mẹ, bạn bè, thầy cô.
Việc lan truyền hình ảnh về sự việc đau lòng không thể giúp nạn nhân quay trở lại với cuộc sống, với gia đình mà chỉ cứa thêm vào nỗi đau của người thân, cha mẹ, gia đình các em. Thậm chí, một số nội dung, hình ảnh chia sẻ đã vi phạm quy định về quyền riêng tư, Luật Trẻ em, Luật Báo chí; cũng như các bình luận, quy kết thiếu căn cứ về nguyên nhân dẫn đến sự việc, gây ảnh hưởng tiêu cực đến thân nhân, gia đình nạn nhân cũng như tâm lý các em học sinh và phụ huynh.
Phóng viên đã gặp trường hợp một học sinh cấp 2 của một trường quốc tế trên địa bàn Hà Nội không muốn đi học, chỉ muốn tự tử khi đọc được những bình luận ác ý trên mạng xã hội về việc gia đình mình có thế lực đã tác động đến nhà trường để thay đổi điểm số của em, thay đổi quyết định xử phạt của nhà trường.
Hay có trường hợp một nhóm học sinh lập fanpage đưa những hình ảnh công kích một thành viên trong lớp khi không cùng quan điểm và có những xích mích trong quá trình học tập và sinh hoạt tại trường….
Những câu chuyện trên không phải là cá biệt. Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, mạng xã hội đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của trẻ em và thanh thiếu niên. Từ Facebook, TikTok đến YouTube…, các nền tảng này không chỉ là nơi giải trí mà còn là không gian để các em kết nối bạn bè, tìm kiếm thông tin và thể hiện cá tính. Tuy nhiên, phía sau những lợi ích đó là nhiều hệ lụy về tâm lý và hành vi, đặc biệt với trẻ dưới 16 tuổi – lứa tuổi mà sự phát triển não bộ và cảm xúc vẫn chưa hoàn thiện.
Xu hướng đánh giá giá trị bản thân thông qua những chỉ số trên mạng
Việc trẻ em sử dụng mạng xã hội ngày càng phổ biến đã đặt ra nhiều vấn đề đáng lo ngại. Chị Nguyễn Thị Hương, cán bộ điều trị tâm lý tại Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức (Hà Nội), người từng tham gia các chương trình thăm khám tâm lý học đường tại nhiều trường trên địa bàn cho biết: "Mạng xã hội hiện nay tác động đến trẻ từ rất nhiều nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube… Đây là môi trường mà các em kết nối bạn bè, tiếp cận thông tin, đồng thời thể hiện bản thân và cá tính cá nhân. Tuy nhiên, trong quá trình quan sát và làm việc với các trường hợp thực hành lâm sàng, chúng tôi nhận thấy một xu hướng ngày càng rõ rệt là trẻ bắt đầu đánh giá giá trị bản thân thông qua những chỉ số trên mạng như lượt thích, lượt xem, lượt chia sẻ".
Theo chị Hương, khi trẻ đặt quá nhiều kỳ vọng vào những phản hồi từ mạng xã hội, tâm lý của các em rất dễ bị chi phối. Một bức ảnh đăng lên không được nhiều lượt thích, một video ít người xem hay một bình luận tiêu cực từ bạn bè cũng có thể khiến trẻ cảm thấy thất vọng, buồn bã hoặc tự ti.
Ở độ tuổi dưới 16, não bộ của trẻ vẫn đang trong quá trình phát triển, đặc biệt là vùng não kiểm soát cảm xúc và hành vi. Vì vậy, khả năng kiểm soát xung động của các em chưa hoàn thiện. Khi tiếp xúc với những nội dung kích thích mạnh, hình ảnh bạo lực hoặc các trào lưu tiêu cực trên mạng xã hội, trẻ rất dễ bị cuốn theo mà chưa đủ khả năng nhận thức đầy đủ về hậu quả.
Một vấn đề khác được các chuyên gia tâm lý ghi nhận là sự gia tăng của hành vi so sánh xã hội. Trên mạng xã hội, nhiều hình ảnh đã được chỉnh sửa kỹ lưỡng, tạo nên một "phiên bản hoàn hảo" của cuộc sống. Khi trẻ liên tục tiếp xúc với những hình ảnh này, các em dễ rơi vào cảm giác bản thân kém cỏi, không bằng những gì thể hiện trong ảnh.
"Trong quá trình làm việc với trẻ, chúng tôi gặp nhiều trường hợp các em cảm thấy tự ti về ngoại hình vì so sánh mình với những hình ảnh đã được chỉnh sửa trên mạng. Có em chỉ mới học lớp 7, lớp 8 nhưng đã lo lắng quá mức về cân nặng, làn da hay ngoại hình của mình", chị Hương chia sẻ.
Bên cạnh vấn đề tâm lý, việc sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều còn ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp sinh học và giấc ngủ của trẻ. Ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại có thể làm rối loạn đồng hồ sinh học, khiến trẻ khó ngủ hoặc ngủ không sâu. Khi tình trạng này kéo dài, trẻ dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, giảm khả năng tập trung và học tập sa sút.
Đáng chú ý, trong những năm gần đây, các cơ sở y tế cũng ghi nhận sự gia tăng của hội chứng tic ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong nhóm tuổi từ mầm non đến tiểu học. Hội chứng này có thể biểu hiện bằng những cử động lặp lại không kiểm soát như chớp mắt liên tục, nhăn mặt, giật đầu hoặc phát ra âm thanh vô thức.
"Ở một số trường hợp, trẻ có thể xuất hiện cả tic vận động và tic âm thanh cùng lúc. Những biểu hiện này không chỉ ảnh hưởng đến giao tiếp mà còn khiến trẻ gặp khó khăn trong học tập và sinh hoạt hằng ngày", chị Hương cho biết.
 |
| Việc sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều còn ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp sinh học và giấc ngủ của trẻ |
Mạng xã hội khiến trẻ mất cân bằng giữa đời sống thật và đời sống ảo
Một điều khiến các chuyên gia lo ngại là với nhiều trẻ hiện nay, việc online nhiều giờ mỗi ngày đã trở thành điều bình thường. Khi bị bố mẹ hạn chế sử dụng điện thoại, trẻ có thể phản ứng mạnh như: Cáu gắt, bực bội, thậm chí có hành vi chống đối.
"Mạng xã hội không phải là thủ phạm duy nhất gây ra các vấn đề tâm lý, nhưng nó là yếu tố khuếch đại. Những trẻ vốn đã có những khó khăn như tự ti, áp lực học tập hoặc thiếu sự gắn kết trong gia đình thì khi sử dụng mạng xã hội quá nhiều, các vấn đề đó sẽ trở nên nghiêm trọng hơn", chị Hương phân tích.
Theo chị, điều trẻ cần không chỉ là hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử mà quan trọng hơn là một nền tảng cảm xúc vững chắc từ gia đình, đặc biệt là sự quan tâm, lắng nghe từ cha mẹ.
Thạc sĩ tâm lý học đường Hoàng Thị Thảo, chuyên viên tham vấn tâm lý tại Hệ thống Giáo dục Genesis, cho biết trong nhiều năm làm việc với học sinh, chị nhận thấy mạng xã hội đang tác động mạnh mẽ đến đời sống tinh thần của trẻ.
Năm 2023, chị Thảo sáng lập Công ty TNHH Tư vấn Tâm lý và Đào tạo Nhà Hạnh Phúc – nơi hỗ trợ tư vấn các vấn đề hôn nhân gia đình và nuôi dạy con. Công việc này giúp chị tiếp cận nhiều trường hợp từ trẻ em đến người trưởng thành, qua đó có cái nhìn toàn diện hơn về tác động của môi trường số.
Theo chị Thảo, mạng xã hội mang lại nhiều cơ hội học hỏi và kết nối, nhưng cũng có thể khiến trẻ mất cân bằng giữa đời sống thật và đời sống ảo.
"Trẻ có thể dành rất nhiều thời gian online nhưng lại gặp khó khăn trong việc giao tiếp ngoài đời thực. Các em có rất nhiều bạn bè trên mạng nhưng lại cảm thấy không được kết nối khi giao tiếp hằng ngày", chị nói.
Theo chị, những biểu hiện thường gặp ở trẻ sử dụng mạng xã hội quá mức gồm: mất ngủ, giảm hứng thú học tập, dễ cáu gắt, thu mình hoặc có hành vi nguy hiểm.
Theo các chuyên gia, việc cấm hoàn toàn trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội là điều khó khả thi. Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, điều quan trọng hơn là dạy trẻ cách sử dụng mạng xã hội một cách an toàn và có trách nhiệm.