Trong quá trình nuôi dạy con, cha mẹ thường vui khi trẻ biết vâng lời, cư xử ngoan ngoãn và được mọi người quý mến. Nhưng cũng có những tình huống khiến người lớn phải cân nhắc: Khi trẻ không đồng tình với một nhận xét, muốn giải thích về một việc mình bị hiểu lầm hay từ chối một yêu cầu khiến bản thân không thoải mái, chúng ta nên đón nhận thái độ ấy như thế nào?
Khi con đồng tình và nghe lời, việc duy trì sự hòa thuận trong gia đình thường không khó. Nhưng khi trẻ có suy nghĩ khác với mong muốn của người lớn, cách cha mẹ phản hồi mới thực sự có ý nghĩa đối với sự hình thành lòng tự trọng và sự tự tin của con.
Một đứa trẻ lễ phép vẫn có thể có ý kiến riêng. Điều cần được giáo dục không phải là trẻ có được phép nghĩ khác hay không, mà là cách các em thể hiện sự khác biệt ấy.
Dưới góc độ tâm lý học phát triển, lòng tự trọng được bồi đắp qua cách trẻ nhìn nhận bản thân và những trải nghiệm trong các mối quan hệ gần gũi. Khi được tạo cơ hội giải thích, trình bày nguyện vọng và tham gia vào những quyết định phù hợp với lứa tuổi, trẻ từng bước nhận thức rằng suy nghĩ và cảm xúc của mình có giá trị. Điều này không có nghĩa người lớn phải đồng tình với mọi ý kiến của trẻ. Ngay cả khi nguyện vọng không được đáp ứng, việc được giải thích thỏa đáng vẫn giúp trẻ hiểu rằng mình được coi trọng.
Trong thực tế, một đứa trẻ im lặng sau khi bị nhắc nhở có thể vì đã nhận ra lỗi, nhưng cũng có thể vì không biết cách giải thích hoặc sợ người lớn không vui. Hai trạng thái ấy có biểu hiện bên ngoài khá giống nhau, song mang ý nghĩa tâm lý khác nhau. Nếu chỉ quan tâm đến việc trẻ có nghe lời hay không, người lớn đôi khi khó nhận biết những gì đang diễn ra trong suy nghĩ của con.
Chẳng hạn, khi trẻ bị nhắc nhở vì một việc chưa làm tốt, thay vì yêu cầu con nhận lỗi ngay, cha mẹ có thể dành thời gian tìm hiểu sự việc. Nếu trẻ thực sự sai, các em cần được hướng dẫn chịu trách nhiệm và sửa chữa. Nếu có sự hiểu lầm, trẻ cũng cần có cơ hội trình bày. Cách giải quyết ấy giúp trẻ hiểu rằng nhận lỗi không làm giảm giá trị của bản thân và giải thích sự thật không phải là thiếu lễ phép.
Đặc biệt, khả năng lên tiếng còn liên quan trực tiếp đến sự an toàn của trẻ. Trong cuộc sống, các em có thể gặp những yêu cầu hoặc hành vi từ người khác khiến mình khó chịu, lo lắng hay cảm thấy bị xâm phạm. Trẻ cần biết rằng mình có quyền từ chối những tiếp xúc cơ thể không mong muốn, rời khỏi tình huống không an toàn và tìm đến người đáng tin cậy để được giúp đỡ, kể cả khi người khiến trẻ bất an là người quen. Trong những hoàn cảnh ấy, sự an toàn của trẻ cần được đặt lên trước các nghi thức giao tiếp thông thường.
Đây là một khía cạnh quan trọng của giáo dục kỹ năng tự bảo vệ. Bởi một đứa trẻ biết phân biệt giữa kính trọng người lớn và chấp nhận mọi yêu cầu của người lớn sẽ có thêm khả năng nhận diện, ứng phó với những tình huống không phù hợp.
Tuy nhiên, nuôi dưỡng sự tự tin cũng không đồng nghĩa với việc để trẻ tự do hành xử theo mọi mong muốn. Trẻ cần học cách chấp nhận một lời từ chối, hiểu rằng người khác có thể có quan điểm khác mình và biết điều chỉnh thái độ khi cần thiết. Cha mẹ hoàn toàn có thể giữ nguyên một quyết định sau khi nghe con trình bày. Quyền được bày tỏ không đồng nghĩa với quyền quyết định mọi việc. Sự rõ ràng này giúp trẻ vừa nhận thức được giá trị của tiếng nói cá nhân, vừa hiểu những giới hạn cần thiết trong đời sống chung.
Ở môi trường học đường, một học sinh mạnh dạn hỏi lại khi chưa hiểu bài, chủ động trình bày khi bị hiểu lầm hoặc tìm đến giáo viên khi gặp khó khăn có thêm cơ hội được hỗ trợ kịp thời. Ngược lại, nếu quá e ngại trước những người có vai trò hướng dẫn mình, trẻ có thể giữ kín cả những vấn đề mà bản thân chưa đủ khả năng giải quyết. Vì vậy, khuyến khích trẻ lên tiếng đúng lúc không chỉ có ý nghĩa trong giáo dục nhân cách mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe tinh thần của các em.
Khi trưởng thành, mỗi người sẽ gặp nhiều hoàn cảnh đòi hỏi phải đưa ra quan điểm, bảo vệ những lợi ích chính đáng hoặc từ chối điều không phù hợp. Khả năng ấy khó có thể hình thành trong một sớm một chiều nếu từ nhỏ trẻ ít có cơ hội thực hành. Gia đình chính là nơi gần gũi nhất để các em học cách đối diện với sự khác biệt mà không làm tổn thương người khác, biết nhường nhịn mà không xem nhẹ giá trị của bản thân.
Nét đẹp của lễ nghĩa trong văn hóa Việt Nam không chỉ thể hiện ở lời thưa gửi hay cách ứng xử với người trên, mà còn ở sự chừng mực, nhân hậu và biết coi trọng con người. Khi trẻ hiểu được những giá trị ấy, sự lễ phép sẽ dần trở thành một lựa chọn có ý thức, thay vì chỉ là phản ứng trước yêu cầu của người lớn.
TS. Nguyễn Chí Tân
Phó Chủ tịch Hội Khoa học Sức khỏe Thành phố Hồ Chí Minh
Chủ tịch Hội đồng thành viên – Giám đốc Phòng khám đa khoa Thuận Kiều
Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Trung tâm xét nghiệm, chẩn đoán y khoa HanhphucLab