Một sai lầm về dinh dưỡng có thể ảnh hưởng chiều cao của trẻ nhiều năm

Nhiều phụ huynh vẫn có thói quen đánh giá sự phát triển của con bằng câu hỏi quen thuộc: “Con có tăng cân không?”, “Con ăn được mấy bát?”, “Con uống sữa đều chứ?”. Tuy nhiên, theo các chuyên gia dinh dưỡng nhi khoa, cân nặng chỉ là một phần của bức tranh tăng trưởng. Một đứa trẻ có thể tăng cân, thậm chí nhìn “bụ bẫm”, nhưng chiều cao vẫn phát triển chậm nếu khẩu phần ăn thiếu cân đối, thiếu đa dạng hoặc thiếu các vi chất cần thiết cho phát triển xương, cơ và hệ nội tiết tăng trưởng.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, thấp còi được xác định khi chiều cao theo tuổi của trẻ thấp hơn chuẩn tăng trưởng WHO trên 2 độ lệch chuẩn. Tình trạng này thường liên quan đến dinh dưỡng kém, nhiễm bệnh lặp lại và môi trường chăm sóc chưa tối ưu.

Ăn no, tăng cân chưa chắc đã đủ để cao lớn

Một sai lầm khá phổ biến trong chăm sóc trẻ là cha mẹ cho rằng trẻ “ăn no” hoặc “tăng cân” nghĩa là đang phát triển tốt. Trên thực tế, khẩu phần nhiều tinh bột, nhiều năng lượng nhưng thiếu đạm chất lượng, chất béo tốt, rau quả và thực phẩm giàu vi chất có thể khiến trẻ không nhận đủ nguyên liệu cần thiết cho quá trình phát triển chiều cao.

Ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong giai đoạn ăn bổ sung, bữa ăn không chỉ cần đủ lượng mà còn cần đủ nhóm chất. Trẻ cần được tiếp cận thực phẩm phù hợp, an toàn, đa dạng và giàu dinh dưỡng. Chế độ ăn thiếu đa dạng kéo dài có thể làm tăng nguy cơ thiếu vi chất, ảnh hưởng đến phát triển thể chất và nhận thức.

Chiều cao của trẻ không chỉ phụ thuộc vào di truyền. Dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động, tình trạng bệnh lý, môi trường sống và cách theo dõi tăng trưởng đều có vai trò quan trọng. Trong đó, dinh dưỡng là yếu tố cha mẹ có thể can thiệp hằng ngày.

Khi trẻ thiếu dinh dưỡng kéo dài, cơ thể có xu hướng ưu tiên năng lượng cho các chức năng sống cơ bản hơn là tăng trưởng tối ưu. Điều này có thể khiến tốc độ tăng chiều cao chậm lại. Vấn đề nằm ở chỗ sự chậm lại này thường diễn ra âm thầm, không dễ nhận ra nếu cha mẹ chỉ cân trẻ mà không đo chiều cao định kỳ.

Một trẻ tăng cân nhưng chiều cao chững lại cũng cần được lưu ý, bởi khi đó cân nặng có thể che lấp vấn đề tăng trưởng tuyến tính. Nói cách khác, trẻ “có da có thịt” không đồng nghĩa với việc đang cao lên đúng tiềm năng.

Đừng chỉ cân trẻ, hãy theo dõi đường tăng trưởng

Theo góc nhìn chuyên môn, việc đo chiều cao một lần không đủ để kết luận trẻ phát triển tốt hay không. Điều quan trọng hơn là theo dõi đường tăng trưởng theo thời gian. Nếu chiều cao của trẻ tăng đều, đi theo kênh tăng trưởng phù hợp, đó là tín hiệu tích cực. Ngược lại, nếu đường tăng trưởng chững lại, đi ngang hoặc tụt kênh, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá dinh dưỡng và sức khỏe tổng thể.

Nhiều trường hợp trẻ chỉ được phát hiện chậm tăng trưởng khi đã bước qua một giai đoạn quan trọng. Khi đó, việc can thiệp vẫn cần thiết nhưng có thể khó đạt hiệu quả tối ưu như khi phát hiện sớm.

Các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh không nên biến bữa ăn thành áp lực. Ép ăn, dọa nạt hoặc so sánh trẻ với bạn bè có thể làm trẻ sợ ăn, biếng ăn tâm lý và khiến mối quan hệ giữa cha mẹ – con cái căng thẳng hơn.

Thay vào đó, cha mẹ cần quan sát chất lượng khẩu phần: trẻ có được ăn đủ nhóm thực phẩm không, có nguồn đạm từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu đỗ không, có rau quả hằng ngày không, có dấu hiệu ăn lệch, chỉ thích một vài món hoặc phụ thuộc quá nhiều vào sữa, cháo, cơm trắng hay đồ ngọt không.

Điều đầu tiên không phải là mua thêm thật nhiều thực phẩm chức năng hay đổi sữa liên tục, mà là quay lại với những nguyên tắc cơ bản: đo chiều cao, cân nặng định kỳ; ghi lại tốc độ tăng trưởng; đa dạng hóa bữa ăn; cho trẻ vận động phù hợp; đảm bảo giấc ngủ; và đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu chậm tăng trưởng.

Một bữa ăn thiếu chất không làm trẻ thấp đi. Nhưng một chế độ ăn đơn điệu kéo dài, cộng với việc không theo dõi chiều cao, có thể khiến trẻ bỏ lỡ những giai đoạn tăng trưởng quan trọng.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “hôm nay con ăn được mấy bát?”, phụ huynh nên hỏi thêm: “Bữa ăn của con đã đủ nhóm chất chưa?”, “Ba tháng qua con cao thêm bao nhiêu?”, “Đường tăng trưởng của con có đang đi lên đều không?”.

Chiều cao của trẻ là kết quả của cả một quá trình. Và trong quá trình đó, điều quan trọng nhất không phải là lo lắng quá mức, mà là phát hiện sớm, theo dõi đúng và can thiệp kịp thời.