Nhà thường được xem là nơi an toàn nhất của trẻ. Nhưng “an toàn” không chỉ là tránh té ngã, tránh vật sắc nhọn hay có angười lớn trông nom. Với trẻ nhỏ, an toàn còn nằm trong từng hơi thở. Một căn nhà nhìn sạch sẽ chưa chắc đã có chất lượng không khí tốt nếu thiếu thông thoáng, ẩm thấp, nhiều bụi, nhiều mùi hóa chất hoặc thường xuyên có khói thuốc, khói nhang, khói bếp.

Điều đáng chú ý là trẻ em nhạy cảm với các yếu tố kích ứng đường thở hơn người lớn. Hệ hô hấp của trẻ vẫn đang phát triển, nhịp thở nhanh hơn, thời gian ở trong nhà cũng nhiều hơn. Vì vậy, những tác nhân người lớn thấy “không đáng kể” lại có thể khiến trẻ ho dai dẳng, nghẹt mũi buổi sáng, hắt hơi nhiều, khò khè về đêm, viêm mũi dị ứng tái phát hoặc làm nặng thêm tình trạng hen, viêm phế quản ở những trẻ có cơ địa nhạy cảm.

Có một thực tế là khi trẻ ho, nhiều gia đình thường nghĩ ngay đến cảm lạnh, thời tiết, nước đá, quạt máy hoặc máy lạnh. Những yếu tố đó có thể liên quan, nhưng chưa phải toàn bộ câu chuyện. Nếu trẻ cứ ho khi ngủ trong một phòng nhất định, khò khè khi nhà có người hút thuốc, nghẹt mũi khi bật điều hòa, hắt hơi khi ôm thú bông hoặc thường tái phát triệu chứng vào mùa ẩm, cha mẹ nên đặt thêm câu hỏi: không gian sống của con có đang làm đường thở bị kích ứng hay không?

Khói thuốc là một nguy cơ rất dễ bị xem nhẹ. Nhiều người nghĩ chỉ cần không hút trước mặt trẻ là đủ. Nhưng khói thuốc có thể bám vào tóc, quần áo, rèm, sofa, xe hơi và mùi thuốc còn lưu lại trong không gian kín. Với trẻ nhỏ, việc sống trong môi trường có khói thuốc, dù trực tiếp hay gián tiếp, đều có thể làm tăng nguy cơ kích ứng hô hấp. Một ngôi nhà có trẻ em vì vậy cần được xem là không gian không khói thuốc, chứ không chỉ là nơi người lớn “hút tránh mặt con”.

Nấm mốc cũng là “thủ phạm” âm thầm trong nhiều gia đình. Một mảng tường mốc phía sau tủ, trần nhà ẩm, nhà vệ sinh bí, phòng ngủ ít nắng, nệm lâu ngày bị ẩm hoặc rèm cửa không được vệ sinh định kỳ đều có thể trở thành nguồn gây khó chịu cho đường thở. Trẻ có cơ địa dị ứng càng dễ phản ứng với môi trường ẩm mốc bằng các biểu hiện như nghẹt mũi, ho, ngứa mắt, khó ngủ hoặc khò khè.

Bụi trong nhà không chỉ nằm trên mặt bàn hay sàn nhà. Bụi có thể ẩn trong chăn gối, thú bông, thảm, sách vở, góc giường, gầm tủ, lưới lọc điều hòa, rèm cửa. Có những đứa trẻ được uống thuốc nhiều lần vì ho hoặc viêm mũi tái phát, nhưng chiếc gối trẻ nằm mỗi đêm, máy lạnh chạy mỗi ngày hoặc đống thú bông cạnh giường lại hiếm khi được chú ý đúng mức.

Không khí trong nhà còn chịu ảnh hưởng từ cách sinh hoạt của người lớn. Khói bếp trong căn hộ nhỏ, mùi dầu chiên, khói nhang dày, nến thơm, tinh dầu, xịt phòng, thuốc diệt côn trùng, nước lau sàn mùi mạnh, chất tẩy rửa dùng trong phòng kín… đều có thể khiến trẻ cay mắt, ho, khó chịu mũi họng. Với người lớn, đó có thể chỉ là một mùi “hơi nồng”. Với trẻ có đường thở nhạy cảm, đó có thể là tác nhân làm triệu chứng kéo dài.

Chăm sóc sức khỏe hô hấp cho trẻ vì vậy không nên chỉ bắt đầu khi con đã ho nhiều, sốt cao hoặc phải đi khám. Nó bắt đầu từ cách người lớn nhìn lại căn nhà của mình: phòng ngủ có đủ thoáng không, có bị ẩm không, chăn gối có được giặt thường xuyên không, điều hòa có được vệ sinh định kỳ không, nhà có ai hút thuốc không, bếp có đủ hút mùi không, trẻ có ngủ cạnh quá nhiều thú bông không, các loại hóa chất có được dùng đúng cách không.

Điều này không có nghĩa là phải biến ngôi nhà thành một nơi vô trùng. Trẻ em vẫn cần được sống tự nhiên, vui chơi, tiếp xúc với môi trường xung quanh. Nhưng tự nhiên không đồng nghĩa với bỏ qua những yếu tố có thể gây hại. Một căn nhà tốt cho sức khỏe trẻ không nhất thiết phải đắt tiền hay hiện đại. Trước hết, đó là nơi sạch, khô, thoáng, ít khói, ít bụi, ít mùi nồng và có những thói quen sinh hoạt lành mạnh.

Với những gia đình sống ở đô thị, nơi nhà cửa san sát, xe cộ nhiều, không gian nhỏ và thời gian ở trong phòng kín kéo dài, câu chuyện không khí trong nhà càng đáng được quan tâm. Nhiều phụ huynh cố gắng cho con ăn uống đủ chất, mua thuốc bổ, chọn trường tốt, nhưng lại ít để ý căn phòng con ngủ mỗi đêm có thể đang ẩm, bí, nhiều bụi hoặc lâu ngày chưa được vệ sinh hệ thống làm mát.

Trường học, nhóm trẻ, lớp bán trú cũng cần nhìn vấn đề này từ góc độ sức khỏe. Trẻ không chỉ hít thở ở nhà. Phòng học quá kín, bụi phấn, rèm cũ, điều hòa ít vệ sinh, nhà vệ sinh ẩm, khu vực bếp ăn thiếu thông khí cũng có thể ảnh hưởng đến trẻ nhạy cảm đường hô hấp. Một môi trường học đường tốt không chỉ nằm ở bàn ghế, ánh sáng hay bữa ăn, mà còn ở bầu không khí trẻ hít thở suốt nhiều giờ trong ngày.

Khi trẻ ho kéo dài, khò khè, khó thở, viêm mũi tái phát, ngủ ngáy bất thường, mệt mỏi hoặc giảm khả năng vận động, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá. Không nên tự dùng kháng sinh, thuốc ho, thuốc dị ứng hoặc khí dung kéo dài theo kinh nghiệm truyền miệng. Bệnh hô hấp ở trẻ cần được nhìn trong mối liên hệ giữa cơ địa, nhiễm trùng, dị ứng, thời tiết và môi trường sống.

Bảo vệ sức khỏe hô hấp của trẻ không chỉ là chuyện điều trị khi con đã bệnh. Đó còn là cách người lớn chăm chút những điều rất gần: căn phòng con ngủ, chiếc gối con nằm, luồng gió trong nhà, mùi hương trong bếp, thói quen hút thuốc của người lớn, độ sạch của rèm cửa, máy lạnh và những góc ẩm khuất sau tủ. Có những việc không quá lớn, nhưng nếu làm đều đặn, có thể giúp trẻ thở dễ chịu hơn, ngủ ngon hơn và ít bị kích ứng hơn. Mở cửa cho nhà thông thoáng khi phù hợp, xử lý ẩm mốc, vệ sinh chăn gối, hạn chế thú bông trên giường, không hút thuốc trong không gian sống, dùng hóa chất có kiểm soát, vệ sinh điều hòa định kỳ và quan sát kỹ phản ứng của trẻ với từng môi trường.