Béo phì trẻ em: vấn đề đa yếu tố và gia tăng nhanh
TS.BSCKII Nguyễn Thị Thu Hậu, Trưởng Khoa Dinh Dưỡng, Bệnh viện Nhi đồng 2, TPHCM cho biết, nguyên nhân gây béo phì ở trẻ em rất phức tạp, bao gồm yếu tố di truyền, nội tiết, tâm lý, thần kinh, môi trường và cả tác dụng phụ của thuốc. Béo phì có thể là nguyên phát hoặc thứ phát do bệnh lý.
Đáng chú ý, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ gia tăng tỷ lệ trẻ thừa cân, béo phì nhanh nhất thế giới trong giai đoạn 2000–2016.
TS.BSCKII Nguyễn Thị Thu Hậu cho biết, cơ thể trẻ là một hệ thống tương tác giữa khối mỡ, khối cơ và hệ xương. Trong đó khối cơ cao giúp tích lũy xương và tăng mật độ xương. Chức năng cơ tốt giúp giảm nguy cơ gãy xương. Chỉ số khối cơ (ASMI) đóng vai trò trung gian giữa mỡ và mật độ xương.
 |
| Trẻ thăm khám dinh dưỡng tại Viện Dinh dưỡng Quốc gia. |
Tuy nhiên, ở trẻ béo phì, các tế bào mỡ và tế bào tạo xương cạnh tranh cùng một nguồn tế bào gốc. Tình trạng viêm do mỡ gây ra làm giảm quá trình tạo xương và tăng hủy xương. Vì vậy, sự cân bằng giữa mỡ – cơ – xương phụ thuộc rất lớn vào dinh dưỡng và vận động.
Không chỉ tích lũy mỡ, béo phì còn gây nhiều tác động bất lợi: Ảnh hưởng tiêu cực đến phát triển thể chất, tâm lý và chuyển hóa; Làm giảm chất lượng xương và khối cơ; Tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương
Mặc dù trẻ béo phì có thể có khối cơ cao hơn, nhưng chất lượng cơ lại kém, dẫn đến nguy cơ "béo phì kèm giảm cơ" (sarcopenic obesity).
"Ở hệ xương, dù trọng lượng cơ thể tăng tạo tải cơ học lớn hơn, nhưng điều này không giúp cải thiện chất lượng xương. Ngược lại, viêm mạn tính làm rối loạn chuyển hóa xương, khiến xương yếu hơn", TS.BSCKII Nguyễn Thị Thu Hậu phân tích.
Trẻ thừa cân thường có xu hướng: Dậy thì sớm và cốt hóa xương sớm; Tăng trưởng chiều cao nhanh ở giai đoạn đầu; Nhưng chững lại sớm, làm giảm chiều cao khi trưởng thành. Điều này khiến trẻ khó đạt được chiều cao tiềm năng tối đa.
Giai đoạn "vàng" tích lũy xương
TS.BSCKII Nguyễn Thị Thu Hậu cho biết, phần lớn khối lượng xương đỉnh (PBM) được tích lũy trước 20 tuổi. Tuy nhiên, trẻ béo phì thường đạt PBM thấp hơn do nhiều yếu tố bất lợi. Do đó, giai đoạn trẻ em và vị thành niên là thời điểm then chốt để can thiệp dinh dưỡng và vận động nhằm tối ưu hóa phát triển xương và chiều cao.
Sức khỏe xương của trẻ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố:
Di truyền: quyết định 60–80% khối lượng xương tối đa
Dinh dưỡng: cung cấp canxi, vitamin D, protein và vi chất
Nội tiết: hormone tăng trưởng, IGF-1, hormone sinh dục
Vận động: kích thích tạo xương
Thành phần cơ thể: cơ tăng – xương tăng, mỡ tăng – bất lợi
Lối sống và môi trường: giấc ngủ, ánh nắng, điều kiện kinh tế
Dinh dưỡng: tăng xương, giảm mỡ
Do vậy, chiến lược dinh dưỡng cần đồng thời đạt hai mục tiêu là tăng khối xương và hạn chế mỡ. Cụ thể, phải tăng cường canxi, vitamin D, C, K, B12, A; Ăn nhiều rau xanh, trái cây, cá béo giàu omega-3; Đảm bảo đủ năng lượng và vi chất thiết yếu; Bổ sung vitamin D và canxi cho hiệu quả tốt hơn, trong khi thiếu vitamin K2 có liên quan đến chậm tăng trưởng chiều cao.
Song song đó, cần hạn chế tinh bột tinh chế, đường đơn, fructose; Chất béo bão hòa và trans fat; Áp dụng chế độ ăn hợp lý như "Traffic Light Diet" và ăn đúng giờ; Tăng đạm, chất xơ để bảo vệ cơ và xương; Đạm giúp tăng cảm giác no và bảo vệ khối cơ, trong khi chất xơ hỗ trợ chuyển hóa lipid và giảm hấp thu năng lượng. Đây là cách tiếp cận giúp vừa giảm mỡ, vừa duy trì và phát triển hệ xương.
TS.BSCKII Nguyễn Thị Thu Hậu lưu ý, ngoài yếu tố dinh dưỡng, vận động là yếu tố không thể thiếu trong tối ưu chiều cao: Hoạt động chịu tải giúp tăng mật độ khoáng xương; Vận động cường độ cao kích thích tạo xương mạnh; Tập luyện giúp tăng khối cơ và giảm nguy cơ giảm cơ ở trẻ béo phì
Khuyến nghị cho trẻ là phải ít nhất 60 phút vận động mỗi ngày; Tối thiểu 3 ngày/tuần hoạt động cường độ cao; Hạn chế thời gian tĩnh tại dưới 2 giờ/ngày
Vai trò của vi chất và hệ vi sinh
TS.BSCKII Nguyễn Thị Thu Hậu cho biết một số yếu tố hỗ trợ hấp thu và phát triển xương là Prebiotics giúp tăng hấp thu canxi và magie; Probiotics cải thiện mật độ xương và tăng trưởng; Arginine kích thích hormone tăng trưởng và IGF-1
Nghiên cứu cho thấy trẻ béo phì có nguy cơ thiếu vi chất quan trọng cho xương như canxi, vitamin D, K2. Đồng thời, khi BMI vượt ngưỡng, mật độ xương có xu hướng giảm theo dạng "chữ U ngược".
Các chuyên gia đề xuất hướng can thiệp: Chế độ ăn giảm năng lượng nhưng giàu đạm, vi chất, chất xơ.
Bổ sung: Canxi 1000–1200 mg/ngày; Vitamin D 600–1000 IU/ngày; Vitamin K2 45–90 mcg/ngày; Cân nhắc bổ sung arginine 2–5 g/ngày khi có chỉ định. Kết hợp vận động thể lực thường xuyên
Các nghiên cứu cho thấy can thiệp dinh dưỡng phù hợp giúp tăng chiều cao nhưng không làm tăng cân quá mức, cải thiện tình trạng vitamin D và vitamin K, hỗ trợ bắt kịp tăng trưởng hiệu quả, hướng tới phát triển toàn diện
TS.BSCKII Nguyễn Thị Thu Hậu cho biết, trong điều trị béo phì trẻ em, tăng chiều cao và khối lượng xương cần được coi là mục tiêu quan trọng song song với kiểm soát cân nặng.
Giảm đường, chất béo xấu; tăng cường vi chất, đạm chất lượng cao, arginine; kết hợp vận động và nghỉ ngơi hợp lý là nền tảng để cải thiện sức khỏe xương và tối ưu tầm vóc.
Can thiệp đúng hướng không chỉ giúp trẻ kiểm soát cân nặng mà còn mở ra cơ hội đạt được chiều cao tối đa trong tương lai.